۞ امام علی (ع) می فرماید:
شنبه, ۲۳ خرداد , ۱۴۰۵
پاسخ: خلوت و انس با حضرت حق -جل جلاله- نیاز همه ما میباشد. کمتر مؤمنی است که در دل خود آرزوی خلوت نشینی با خالق خود و نشستن در برابر او در دل شب را نداشته باشد. کیمیای گرانقدری که اگر مدتی به زندگی و شخصیت فردی بخورد، مس وجود او را طلا میکند. گوهر […]
پاسخ:
خلوت و انس با حضرت حق -جل جلاله- نیاز همه ما میباشد. کمتر مؤمنی است که در دل خود آرزوی خلوت نشینی با خالق خود و نشستن در برابر او در دل شب را نداشته باشد. کیمیای گرانقدری که اگر مدتی به زندگی و شخصیت فردی بخورد، مس وجود او را طلا میکند. گوهر گرانبها و تاج با ارزشی که خداوند فقط بر سر بعضی از بندگان خود گذارده، ایشان را به بارگاه خود راه میدهد.
آری، میلیاردها میلیارد ثروت را به خیلیها میدهد؛ چرا که از نظر او این چیزها جزء بی ارزشترینها است. اما توفیق انس و ارتباط و خلوت با خود را فقط به خاصان دربار میدهد؛ چرا که با ارزشترین چیزها ذکر او، توجه به او، عشق به او و غرق شدن در انوار جلال و جمال او میباشد که این همه در نماز شب واقعی هست؛ لذا این دغدغه زیبا را ارج مینهیم و عرض میکنیم اگر سالها تلاش کنیم و دعا و التماس نماییم تا این متاع و مقام را به ما بدهند والله ارزش دارد. نباید از تحصیل آن خسته و ناامید شد.
بحول و قوه الهی، عوامل و راهکارهایی که میتواند به رسیدن به مقام سحرخیزی کمک کند را ذکر میکنیم و از درگاه لطف عمیم و فضل عظیمش تمنا می کنیم که همه ما را به این اکسیر شفابخش برای همه عمر موفق نماید. انشاءالله.
عوامل و راهکارهای موفقیت برای نماز شب را به دو دسته کلی عوامل زمینهساز و عوامل زمینهسوز تقسیم میکنیم. همچنین عوامل زمینهساز را به راهکارهای معرفتی و شناختی و راهکارهای عملی و رفتاری تقسیم نموده، به آنها میپردازیم:
اول: عوامل زمینهساز
الف. شناخت کامل فضیلت و آثار نماز شب
بدون شک انسان هر قدر چیزی را ارزشمندتر بداند، برای تحصیل آن بیشتر تلاش میکند و در راه مبارزه با موانع تحصیل آن کمتر خستگی به خود راه میدهد. نماز شب هم از این قاعده مستثنا نیست. هر چه بهتر به فضیلت و آثار آن واقف شویم، بیشتر و بهتر در راه تحصیل آن سعی کرده، راحت تر بر موانع غلبه میکنیم؛ لذا به صورت مختصر، برخی آثار نماز شب و سحرخیزی را بیان میکنیم:
برخی آثار و فضایل نماز شب:
خداوند متعال در قرآن کریم به پیامبر خود چنین مژده میدهد:
وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَهً لَکَ عَسى أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقاماً مَحْمُوداً؛۱
و پارهای از شب را به آن [خواندن قرآن و نماز] بیدار باش؛ در حالی که عبادتی افزون برای توست باشد که پروردگارت تو را به مقامی پسندیده برانگیزد.
در روایات متعددی فرمودهاند که منظور از مقام محمود، شفاعت کبرا است که به نبی مکرم صلی الله علیه و آله و سلم عطا شده است. از این آیه استفاده میشود که نماز شب، راه رسیدن به مقامات و درجات عالی میباشد.
چنانچه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «خداوند حضرت ابراهیم را به مقام خلیلی خود انتخاب نکرد مگر به دلیل اینکه دیگران را سر سفره غذای خود مینشاند و در دل شب که مردم خواب بودند او به نماز شب مشغول بود».۲
قرآن کریم در توصیف اهل سحر میفرماید:
تَتَجَافىَ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ یَدْعُونَ رَبهَُّمْ خَوْفًا وَ طَمَعًا وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ * فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَّا أُخْفِىَ لهَُم مِّن قُرَّهِ أَعْین جَزَاءَ بِمَا کاَنُواْ یَعْمَلُونَ؛۳
پهلوهایشان از بسترها در دل شب دور میشود [و به پا میخیزند و رو به درگاه خدا میآورند] و پروردگار خود را با بیم و امید میخوانند و از آنچه به آنان روزی دادهایم انفاق میکنند * هیچ کس نمیداند چه پاداشهای مهمی که مایه روشنی چشمهاست برای آنها نهفته شده است. این پاداشِ کارهایی است که انجام میدادند.
از امام صادق علیه السلام نقل شده: «هیچ عمل خوبی که بنده به جا میآورد نیست مگر اینکه ثواب آن در قرآن ذکر شده است به جز نماز شب؛ چرا که خداوند به دلیل ثواب فوق العادهای که دارد، آن را بیان نکرده است».۴
سپس حضرت آیات فوق را تلاوت کرد.
قرآن کریم درباره سحرخیزی و نماز شب میفرماید:
إِنَّ ناشِئَهَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قیلاً؛۵
مسلّماً نماز و عبادت شبانه پا برجاتر و با استقامتتر است!
روایت از امام باقر و امام صادق علیهما السلام نقل شده که فرمودند: «منظور از ناشئه اللیل، همان نماز شب است».۶ در تفسیر گرانسنگ المیزان درباره این آیه چنین میخوانیم:
و چه بسا بعضى گفتهاند: منظور از حادثه شب، همان نماز شب است. و معناى” وطء زمین” قدم نهادن بر آنست و اینکه فرمود: «حادثه شب شدیدترین قدم نهادن است» کنایه است از اینکه این عمل از هر عمل دیگر در صفاى نفس، انسان را ثابتقدمتر مىسازد و بهتر از هر چیز، نفس آدمى را از اینکه به وسیله شواغل روز، دچار کدورت شود حفظ مىکند.۷
چنانچه از امام حسن عسکری علیه السلام نقل شده:
إِنَّ الْوُصُولَ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ سَفَرٌ لَا یُدْرَکُ إِلَّا بِامْتِطَاء اللَّیْل؛۸
همانا رسیدن به خداوند متعال، سفری است که جز با مرکب شب نمیتوان آن را پیمود.
نشاط و شادابی یکی از گمشدههای انسان امروزی است. با نشاط و شادابی است که کیفیت عمر انسان دو چندان میشود. با کسالت و افسردگی، انسان به ظاهر زنده است؛ ولی بهرهای از اوقات و عمر خود نمیبرد.
برای تحصیل نشاط راههای گوناگونی گفته شده است: برخی فقط از راههای ظاهری و سطحی دنبال تأمین نشاط برای خود و دیگران هستند. مثل کسانی که فقط به ورزش یا تفریح یا مسافرت یا مواردی از این قبیل سفارش میکنند؛ در حالی که سفارش کردن به این امور بدون سوق دادن انسان به ذکر و یاد خدا، به ویژه نماز شب مانند این است که ما انسان گرسنهای را برای درمان گرسنگی و کسالت ناشی از آن به ورزش و تفریح سفارش میکنیم؛ در حالی که نیاز ضروری و اولیه او غذاست بعد چیزهای دیگر.
در روایات متعدد، نماز شب را عامل نشاط و شادابی مؤمن شمردهاند.
چنانچه از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده که میفرماید:
علی جان! سه چیز است که باعث شادی مؤمن میشود:
مؤمنی که توفیق داشته باشد در دل شب در گوشهای ساکت و خلوت با خدای خود مناجات و گفتوگو کند، از چنان سرور و بهجت درونی برخوردار میشود که کمتر نیاز به مسکنها و آرام بخشهاپیدا میکند.
اساسیترین مانع برای رشد مادی و معنوی ما، گناه است. ترک گناه، شرط اولیه برای موفقیت و رسیدن به آرزوهای مادی و معنوی است. برای موفقیت برای ترک گناه چه باید کرد؟
رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم میفرماید:
إِنَّ قِیَامَ اللَّیْلِ قُرْبَهٌ إِلَى اللهِ وَ مَنْهَاهٌ عَنِ الْإِثْم؛۹
همانا شب زندهداری، مایه تقرب به خداوند و بازدارنده از گناهان است.
با نماز شب و خلوت با خداست که اراده معنوی ما تقویت میشود و میتوانیم در مقابل وسوسههای نفسانی و شیطانی مقاومت کرده، به طهارت و پاکی برسیم.
نه تنها نماز شب، نقش بازدارندگی از گناهان را دارد؛ بلکه گناهان قبل را هم پاک میکند. درباره این فرمایش حضرت حق در قرآن که فرمود: «إِنَّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئات؛۱۰ همانا خوبیها برطرف کننده گناهان و بدیهاست». حضرت صادق علیه السلام فرمود: «نماز خواندن مؤمن در دل شب باعث برطرف شدن گناهانی است که در طول روز انجام داده است».۱۱
باز از حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده که:
هنگامی که بنده با مولای خود در تاریکی شب خلوت کرده، با او مناجات کند، خداوند قلب او را نورانی میکند؛ پس هنگامی که بنده یا رب، یا رب بگوید و خدای خود را صدا بزند، حضرت حق میفرماید: «لبیک ای بنده من! از من درخواست کن تا به تو عطا کنم و بر من توکل کن تا تو را کفایت کنم». سپس خداوند متعال به ملائکه میفرماید:
«ای ملائکه من! به این بنده من نگاه کنید که در دل شب تاریک با من خلوت کرده؛ در حالی که اهل باطل به لهو و لعب خود سرگرم و اهل غفلت هم خواب هستند. شما گواه باشید که من این بندهام را بخشیدم».۱۲
از مخلوق تا خالق، درجات و مقامات بیشماری است. تا جایی که روز قیامت همه حسرت میخورند که چرا به مقامات بالاتر و برتر نرسیدهاند؛ چرا که تفاوت و فاصله مقام تا مقام بعدی بسی بسیار است. یکی از راههای رسیدن به درجات و بالارفتن از نردبان سعادت، نماز شب است.
رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:
هر زن یا مردی که توفیق نماز شب روزیش بشود، سپس وضوی کاملی گرفته، با نیتی صادق و قلبی سلیم و بدنی خاشع و چشمی گریان برای خدا نماز بخواند، خداوند پشت سر او نُه صف از ملائکه را مأمور به نماز میکند که ملائکه در هر صف به قدری زیاد هستند که فقط تعدادشان را خداوند متعال میداند؛ در حالی که یک طرف آنها در مشرق و طرف دیگر در مغرب میباشد. پس زمانی که از نماز شب فارغ شود، خداوند به عدد آنها درجه و مقام به آن بنده عطا میکند.۱۳
یکی از صحنههای زیبا و جذاب، صحنهای است که در آن خالق عظیم متعال به مخلوق و بنده خود مباهات و افتخار میکند. طبق روایت از جمله مواردی که خداوند متعال به بنده خود مباهات میکند، جایی است که بنده در دل شب برای نماز شب بلند میشود و خواب از هر طرف به او رو میآورد و چه بسا در سجده نماز خوابش میبرد. پس خداوند متعال درهای آسمان را باز کرده، به ملائکه میفرماید: «به بنده من نگاه کنید که در راه تقرب به من، چه سختیهایی را تحمل میکند؛ در حالی که من آن را بر او واجب نکردهام؛ ولی او امید دارد که از این راه به سه چیز برسد:
گناهانش بخشیده شود، من به او توجه کنم و رزقش را زیاد کنم. شما را شاهد میگیرم که من همه آنها را به او دادم».۱۴
امام صادق علیه السلام فرمود:
از چیزهایی که حضرت حق در مناجات با حضرت موسی بیان کرده این است که فرمود: «ای پسر عمران! دروغ میگوید کسی که گمان میکند مرا دوست دارد؛ اما هنگامی که شب میرسد تا صبح میخوابد. آیا هر دوستی علاقه ندارد که با دوست خود خلوت کند. آری ای پسر عمران! من دوستان خود را میشناسم. آنها هنگامی که شب فرا میرسد، چشم دلشان را بیدار میکنم و عقوبتم را در برابر دیدگانشان قرار میدهم. با حالت شهود با من حرف میزنند و با حس حضور با من سخن میگویند».۱۵
نه تنها نماز شب باعث تقرب به خدا و تحصیل معنویت و خیرات اخروی است؛ بلکه تأثیرات مثبتی در جسم انسان گذاشته، تأمین کننده سلامتی جسم نیز هست.
امیرالمؤمنین علیه السلام میفرماید:
شب خیزی، سالم کننده بدن و راضی کننده پروردگار است و انسان را در معرض رحمت الهی قرار میدهد.۱۶
حضرت صادق علیه السلام میفرماید:
نماز شب، صورت انسان را زیبا و اخلاق انسان را نیکو میکند. بوی انسان را دلنشین و رزق او را زیاد میکند. قرض او را برطرف میسازد و غم و غصه را از بین میبرد و بینایی انسان را تقویت میکند.۱۷
همچنین حضرت فرمود:
«دروغ میگوید کسی که میگوید نماز شب میخواند و گرسنگی هم میکِشد؛ چرا که نماز شب رزق روز را تضمین میکند».۱۸
روایت شده است که حضرت حق، به حضرت موسی وحی فرستاد که در تاریکی شب بلند شو و عبادت کن تا قبر تو را باغی از باغهای بهشتی قرار دهم.۱۹
یکی از عوامل موفقیت در کارهای روز و احساس راحتی و سبکی، خواندن نماز شب میباشد.
چنانچه در روایت آمده است هر گاه انسان نماز شب بخواند، در حالی روزش را شروع میکند که روحی آرام و پاک دارد؛ ولی هرگاه بخوابد و شب زندهداری نکند با حالت سنگینی و کسالت و سستی، روز خود را به سر میبرد.۲۰
امام رضا علیه السلام فرمود:
نماز شب را ترک نکنید؛ چرا که بندهای نیست که نماز شب بخواند و در قنوت آن هفتاد مرتبه استغفار بکند؛ مگر اینکه از عذاب قبر و عذاب جهنم امانش دهند و عمرش را طولانی کنند. در رزق و روزی او توسعه دهند. همانا خانههایی که در آن نماز شب خوانده شود برای اهل آسمان میدرخشد؛ همان گونه که ستارگان برای اهل زمین میدرخشند.۲۱
حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «در قسمت سوم هر شب و سرتاسر شب جمعه، خداوند ملکی را به آسمان دنیا میفرستد تا از طرف خداوند ندا کند که: آیا درخواست کنندهای هست که به او عطا کنم؟ آیا توبه کنندهای هست که توبهاش را قبول کنم؟ آیا استغفار کنندهای هست که او را ببخشم؟ سپس آن ملک پیوسته تا صبح این ندا را میدهد و بعد به جایگاه خودش در ملکوت بر میگردد».۲۲
امام باقر علیه السلام فرمود: «همانا خداوند بندگان مؤمن خود را که زیاد دعا میکنند دوست دارد. پس بر شما باد که در سحر تا طلوع خورشید دعا کنید؛ چرا که آن موقع زمانی است که درهای آسمان باز است و نسیم رحمت الهی میوزد. رزقها تقسیم میگردد و حوائج بزرگ برآورده میشود».۲۳
خداوند متعال آنچنان برای اهل خلوت و انس با خود ارزش قائل است و آنها را محترم میدارد که به خاطر وجود ایشان گاهی گناهان یک شهر را نادیده میگیرد و عذابشان نمیکند.
چنانچه حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم میفرماید:
هر گاه خداوند ببیند که اهل یک شهر در گناه کردن زیاده روی میکنند؛ اما میان آنها سه نفر مؤمن هست، به مردم آن شهر خطاب میکند: «ای اهل معصیت من! اگر میان شما مؤمنینی نبودند که مرا دوست داشته، با نمازشان زمین و مساجد من را آباد کنند و در دل شب به خاطر خوف از من استغفار کنند، هر آینه عذابم را بر شما میفرستادم و هیچ اهمیتی هم برایم نداشت که چه میشود».۲۴
خلاصه آنکه نماز شب و سحرخیزی و انس با حضرت حق شاه کلید دنیا و آخرت و شاهراه سعادت و کلید باب نجات است. چنانچه عالم ربانی مرحوم آیت الله سید علی قاضی به علامه طباطبایی رحمه الله میفرماید:
«فرزندم! اگر دنیا میخواهی نماز شب بخوان، اگر آخرت هم میخواهی نماز شب بخوان».۲۵
کمتر عملی است که این همه نتیجه و اثر داشته باشد؛ لذا جا دارد انسان تمام تلاش خود را برای موفق شدن به آن به کار ببندد.
انشاءالله در شمارههای بعد ادامه راهکارها را مطرح خواهیم کرد.
در ادامه بررسی عوامل زمینهساز موفقیت به نماز شب، به عوامل رفتاری میرسیم:
ب. عوامل و راهکارهای رفتاری موفقیت به نماز شب
بیدار شدن در موقع سحر، برکات نماز شب را مضاعف میکند و حسّ خوش حضور به محضر الهی را بیشتر برای انسان فراهم میکند. موقع سحر، فضا آرام است و نفس انسان نیز آرامش بیشتری دارد و اشتغالات روزانه او کمتر است. افراد ناصالح و تأثیرگذار در این ارتباط معنوی نیز خواب هستند؛ لذا خلوت با حضرت حق در لحظات نورانی سحر، آثار صدچندانی دارد؛ اما ما که در ابتدای راه هستیم و رها کردن خواب سحر برایمان سخت است ، در گام نخست، میتوانیم از خواندن نماز شب در اول شب شروع کنیم.
آری؛ با توجه به اینکه از نظر شرعی۲۶، وقت نماز شب از نیمه شب شرعی تا اذان صبح میباشد، میتوانید پیش از خواب، نماز شب خود را بخوانید و مطمئن باشید که بسیاری از فضایل نماز شب را درک کردهاید. اگر مدتی این کار را انجام دادید و لذت خلوت با خدا و عبادت او را چشیدید، خیلی راحتتر میتوانید برای مناجات سحر هم بیدار شوید. امید است با استمرار بر نماز شب قبل از خواب، خداوند توفیق سحرخیزی نیز به ما بدهد.
حتی بزرگان و فقها فرمودهاند: «جوانانی که میدانند موفق به خواندن نماز شب در وقت سحر نمیشوند، میتوانند نماز شب خود را حتی قبل از نیمه شب شرعی -مثلاً بعد از نماز عشا- بخوانند».
امام خمینی قدس سره در کتاب تحریر الوسیله میفرماید:
مسافر و جوانی که خوف آن را دارد که نماز شب را در وقتش نتواند بخواند، میتواند نافله شب را قبل از نصف شب بخواند؛ بلکه هر کسی که دارای عذر باشد، مانند پیر و کسی که ترس از سرما یا احتلام دارد، میتواند قبل از نصف شب آن را بخواند و سزاوار است که این افراد، نیت تعجیل نمایند، نه ادا.۲۷
در روایات به قضا نمودن نماز شب سفارش شده است، تا جایی که اهلبیت: قضا نمودن نماز شب را از اسرار آل محمد صلی الله علیه وآله وسلم دانستهاند.۲۸
رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم فرمود:
إِنَّ اللهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى لَیُبَاهِی مَلَائِکَتَهُ بِالْعَبْدِ یَقْضِی صَلَاهَ اللَّیْلِ بِالنَّهَارِ فَیَقُولُ: «یَا مَلَائِکَتِی انْظُرُوا إِلَى عَبْدِی یَقْضِی مَا لَمْ أَفْتَرِضْهُ عَلَیْهِ أُشْهِدُکُمْ أَنِّی قَدْ غَفَرْتُ لَهُ»؛۲۹
حضرت حق به بندهای که هنگام روز، نماز شبش را قضا میکند، نزد ملائکه مباهات و افتخار میکند و میفرماید: «ای ملائکه من! به این بنده نگاه کنید که چیزی را قضا میکند که برای او واجب نکردهام. شما را شاهد میگیرم که او را بخشیدم».
در روایت دیگری راوی نقل میکند که به امام صادق علیه السلام عرض کردم: یکی از دوستان صالحتان نزد من از دست خودش شکایت کرد و گفت: « نیت خواندن نماز شب مینمایم؛ اما خواب بر من غلبه میکند تا اینکه صبح میشود. گاهی یک یا دو ماه پشت سر هم این اتفاق میافتد و من در روز نماز شبم را قضا مینمایم و بر سنگینی این عمل صبر میکنم». حضرت در پاسخ فرمود: «این کار مایه روشنی چشم است. و الله! مایه روشنی چشم است. به خدا قسم! اینطور است».
حضرت اجازه نداد که آن مرد نماز شبش را اول شب بخواند و فرمود: «قضا نمودن نماز شب هنگام روز با فضیلتتر از خواندن آن در اول شب، قبل از نیمه است».۳۰
در روایت است که قصد تو برای اینکه نماز شب را هنگام روز قضا کنی، باعث میشود توفیق یابی سحر از خواب بیدار شوی.۳۱
بعد از اینکه با رعایت نکات قبل، لذت عبادت خدا و خلوت با او برای انسان حاصل شد و سنگینی خواندن نماز شب از بین رفت، انسان آماده میشود تا نماز شب خود را در سحر به جا آورد. البته سفارش ما این است که اگر برایتان سخت است، این کار را مرحلهبندی کنید؛ مثلاً در ابتدا نماز شب را اول شب بخوانید؛ ولی سعی کنید نماز صبح را در اول وقت بخوانید. ابتدا چند دقیقهای در حیاط منزل قدم زده، صدای ملکوتی اذان صبح را بشنوید و بعد، نماز صبح خود را بخوانید.در نظر داشته باشید که صِرف بیدار بودن وقت سحر، آثار و برکات دارد؛ هرچند انسان حال عبادت نداشته و فقط بیدار باشد و وضویی بگیرد و چند بار، ذکر و استغفار بگوید. حتی به فرموده بزرگان اگر یک نوشیدنی مثل چای درست کند و بخورد باز هم برخی از فیوضات سحر را درک نموده است.
در مرحله بعد، هشت رکعت نافله شب را پس از نیمه شب بخوانید و سه رکعت باقیمانده را قبل از اذان صبح بخوانید.
در مرحله سوم همه نماز شب را به سحر منتقل کنید. البته هر کس باید حال و ظرفیت خود را مراعات بکند. چه بسا انسانی که قدر عمر و فرصت را خوب میفهمد و با یک اراده، همه این مراحل را یکی کرده، اهل سحر میشود. از سوی دیگر هستند کسانی که به منظور مراعات حال نفس خود، باید مراحل بیشتر و تدریجیتر را برای خود قرار دهند.
نماز شب، عمل عبادی است که از حداقل و حداکثری برخوردار است. چنانچه فقط به حداقل آن اکتفا شود، میتوان آن را در ۱۰ تا ۱۵ دقیقه خواند و اگر به مستحبات کامل آن عمل شود، چه بسا زمان بیشتری نیاز داشته باشد. مثل اینکه مستحب است برای چهل مؤمن دعا کرد و سیصد بار «العفو» گفت و دعاهای مخصوص میان رکعات را خواند.۳۲
برای مبتدیها سفارش میشود در شبهای اول به حداقل اکتفا کرده، آرام آرام مستحبات دیگر را به آن بیفزایند. در نظر داشته باشید که لازم است انسان در اینگونه امور، نه تنبلی بیمورد کند و نه خستگی و فشار زیاد متحمل شود. طبق دستور اهلبیت:، باید با نفس مدارا کرد.
حتی اگر حال ندارید، در شبهای اول، فقط سه رکعت آخر را که فضیلت بیشتری دارد بخوانید. یا اگر خسته هستید میتوانید همه یا بخشی از نماز شب را نشسته بخوانید. شایان ذکر است که در اغلب نمازهای مستحبی از جمله نماز شب، میتوان به خواندن حمد (بدون سوره) اکتفا نمود.۳۳
تذکر: در عین اینکه باید رعایت ناتوانی نفس را نمود و در ابتدا به حداقلها اکتفا کرد؛ اما باید ببینیم ما را چه شده که حاضریم ساعتها مشغول وقت گذرانیها و سرگرمیهای گوناگون باشیم؛ اما نمیتوانیم دقایقی با حضرت رب الارباب و خالقمان خلوت کنیم. عظیمترین و زیباترین واقعیت عالم که همه عظمتها و زیباییها، پرتویی از عظمت و زیبایی اوست ما را به همنشینی با خود فراخوانده است؛ اما ما به دعوت او بی اعتنایی میکنیم. باید به این خسران و بیچارگی گریست.
به هر حال وقتی انسان از خواب بیدار میشود، خواب آلوده و کسل است و نشاط ندارد؛ لذا بزرگان اهل معنا سفارش مینمودهاند که وقت سحر نوشیدنی گرم یا میوه و چیزی که مورد علاقهتان است میل نمایید تا قوایتان تجدید شده، نشاط پیدا کنید.
استفاده از آب سرد برای وضو و قدم زدن و نفس عمیق کشیدن در فضای باز هم تأثیر زیادی در برطرف کردن کسالت و خواب آلودگی دارد. امام صادق علیه السلام فرمود:
وقتی برای نماز شب بلند شدید، مسواک بزنید و سپس وضو بگیرید و خود را به عطریات معطر نمایید که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم فرمود: «دو رکعت نمازی که شخص با عطر بخواند، از هفتاد رکعت نماز بدون عطر بهتر است». ۳۴
بدن انسان، به استراحت نیاز دارد و تا وقتی به اندازه مورد نیاز استراحت نکند، نمیتواند به راحتی از بستر خواب برخیزد؛ لذا بر انسان مؤمنی که مشتاق است اهل سحر شود و ساعتی قبل از اذان بیدار شود، لازم است که ابتدای شب به استراحت بپردازد.
اینکه ما تا ساعات پایانی شب بیدار باشیم و بخواهیم برای سحر به راحتی بیدار شویم، انتظار بجایی نیست. پزشکان متخصص گفتهاند:۳۵«یک ساعت خواب قبل از نیمه شب، معادل چند ساعت خواب بعد از نیمه شب و تأمین کننده نیاز انسان است».
یکی از اموری که اشتیاق و رغبت انسان را به امور معنوی زیاد میکند، مطالعه حالات و کلمات و زندگینامه بزرگان و علمای ربانی است. وقتی انسان این آثار را مطالعه میکند، آرامش معنوی را در حیات بزرگان میبیند و برای تحصیل آن تحریک میشود.
در حالات مرحوم شیخ جعفر کاشف الغطاء که از بزرگان علما در قرن سیزدهم و ساکن نجف اشرف بوده، آمده است:
در یکی از شبها که برای «تهجّد» برخاست، فرزند جوانش را از خواب بیدار کرد و فرمود: «برخیز تا به حرم مطّهر مشرّف شده، در آنجا نماز بخوانیم». فرزند جوان که برخاستن از خواب در آن ساعت شب برایش دشوار بود، در مقام اعتذار برآمد و گفت: «فعلاً مهیّا نیستم. شما منتظر من نشوید. بعد مشرّف میشوم». فرمود: «نه؛ من اینجا ایستادهام؛ برخیز مهیّا شو که با هم برویم».
آقازاده، به ناچار از جا برخاست و وضو ساخت و با هم به راه افتادند. کنار درب صحن مطّهر که رسیدند، آنجا مرد فقیری را دیدند نشسته و دست درخواست باز کرده است. آن عالم بزرگوار ایستاده و رو به فرزندش فرمود: «این شخص در این وقت شب، برای چه اینجا نشسته است؟» گفت: «برای تکدّی از مردم». فرمود: «آیا چه مقدار ممکن است از رهگذران، عاید او گردد؟». گفت: «احتمالاً مقداری ناچیز».
فرمود: «درست فکر کن ببین، این آدم برای یک مبلغ بسیار اندک کم ارزش دنیا آن هم محتمل، در این وقت شب از خواب و آسایش خود دست برداشته و آمده در این گوشه نشسته و دست تذلّل به سوی مردم باز کرده است. آیا تو به اندازه این شخص، به وعدههای خدا درباره شب خیزان و متهجّدان اعتماد نداری که فرموده است:
احدی نمیداند که به پاداش عملشان، چه چشم روشنیها برای آنان ذخیره گردیده است؟۳۶
گفتهاند آن فرزند جوان، از شنیدن این گفتار، آن چنان تنبّه یافت که تا آخر عمر از شرف و سعادت بیداری آخر شب برخوردار بود و نماز شبش ترک نشد.
آری؛ وقتی ببینیم بزرگان، اگر یک شب به سحرخیزی موفق نمیشدهاند، هنگام روز، گریان و نالان بودهاند، وقتی ببینیم که همه برنامههای زندگی را با ساعت خلوت با حق تنظیم میکردهاند و اولویت اول زندگیشان، خلوت با حضرت حق بوده است، وقتی بخوانیم که بزرگان ما در شبهای زمستان تا سه ساعت با خدای خود خلوت مینمودهاند و… آنگاه میفهمیم که چقدر عقب هستیم و باید هر چه زودتر خود را به قافله اهل سحر و مقیمان درگاه حضرت حق برسانیم.
برای دستیابی به این مطالب، مطالعه و انس با کتابهای زیر را سفارش میکنیم.
برای تبرک و تکمیل این نوشتار و امید به تأثیرگذاری آن در نویسنده و خواننده، فرازهایی از سخنان عارف فرزانه و عالم ربانی حضرت آیت الله میرزا جواد آقا ملکی تبریزی رحمه الله را ذکر می نمایم:
اى انسان مسکین! مگر تو همانى نیستى که در مصاحبت با اشراف دنیا پیشدستى مىنمودى و تمام سعى و تلاش خود را در این رابطه به کار مىگرفتى؛ بلکه براى هم صحبت و همنشین شدن با آنها مال و آسایش خود را بذل مىکردى؛ بلکه از این بالاتر، براى افتخار همنشینى با سلطان زمان خود، خطر مرگ را هم مىپذیرفتى؟! پس کجایى اى مسکین که طالب تحصیل شرف هستى؛ در حالى که خون دلت را در تشرف به صحبت سلاطین نثار مىکنى. پس این سستى و تسامح در اجابت دعوت سلطان حقیقى چیست؟! آن سلطان حقیقى که سلطنت همه سلاطین و پادشاهان با ذرهاى از سلطنت عظیم او قابل قیاس نیست؛ بلکه هر سلطنت و سلطهاى که در مخلوقات عالم مشاهده مىشود، همه آنها اثرى است از آثار سلطنت عظیم خداوند متعال و سایهاى است از سایههاى سلطنت بلند مرتبه حضرت حق.
علاوه بر آن، خداوند متعال، ولى نعمت تو است. نعمتهایى که تو قدرت و توان شمارش آنها را ندارى، بلکه احدى از مخلوقات الهى توان شمارش آنها را ندارد!
پس چقدر در خسران و زیانى در این معاملهاى که با سلطان حقیقى بزرگ انجام مىدهى و در حق او کوتاهى مىنمایى؟!۳۷
خواب ماندن از مثل امرى به این بزرگى، غالبا غیر ممکن است. آیا طالبان این دنیا را نمىبینى که اگر یکى از آنها را سلطان وقت به خلوت فرا خواند؛ گر چه وقت ملاقات با او را دل شب قرار دهد، او به خواب نخواهد ماند؛ بلکه آن شب را از ترس اینکه مبادا خواب بماند، پیوسته بیدار و به فکر مجلس سلطان و صحبت با او خواهد بود. و تو اگر به احوال خویش تأمل کنى، به یقین خواهى دید که اگر احتمال دهى که کسى نیمه شب مبلغ قابل توجهى پول برایت خواهد آورد، از شوق دست یابى به آن مال و ترس اینکه مبادا به واسطه خواب از دستت برود، قدرت بر خوابیدن نخواهى داشت.
از همه اینها گذشته، اگر واقعاً از این خوف دارى که به خواب بمانى مىتوانى نزد کسى که تو را به وقت نماز بیدار کند بخوابى تا اینکه خود، عادت کنى و خلاصه کلام اینکه اگر خواب، مانع دست یابى به این فضیلت عظمى شود، خوارى و ذلتى است که مثلش در این دنیا نیست.۳۸
ادامه عوامل زمینهساز و همچنین عوامل زمینهسوز در شماره بعد خواهد آمد؛ انشاءالله.
ادامه دارد…
یکی از اموری که انسان را برای بیداری شب آماده میکند، رعایت آداب عبادی پیش از خواب است. در این زمینه، عالم ربانی، آیت الله میرزا جواد آقا ملکی تبریزی; میفرماید:
چون حالات اول شب در توفیق آخر شب مؤثر است، لذا سزاوار است انسانى که قصد تهجد دارد، بر وظایف و آداب خوابیدن مواظبت داشته باشد، تا توفیق قیام براى نماز شب نصیبش شود. و با طهارت و یاد خدا به بستر رود، و از ادعیه و اذکارى که در این مورد رسیده غفلت نکند. و روح و نفس و قلب و قالب و تمام امور خود را به خدا بسپارد و به زبان حال بگوید: به سوى خدا میروم.
و اما وظایفى که براى هنگام خواب در روایات آمده است بسیار است؛ از آن جمله گفتن بسم الله در ابتداى ورود به بستر و قرائت آیه شریفه «آمن الرسول…» در دل.
سپس تسبیح حضرت زهرا علیها السلام و پس از آن سه مرتبه قرائت سوره حمد و توحید، یا یازده مرتبه و… و استغفار نماید و تسبیحات اربعه بر زبان آورد بر پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله وسلم و آل آن بزرگوار و بر انبیای گذشته علیهم السلام درود فرستد.
و چون به بستر رود، بر طرف راست و رو به قبله –همانگونه که میت را در قبر مىنهند- بخوابد. و ذکر خدا بر لب داشته و به یاد او باشد تا در همین حال خواب بر او غلبه کند. اگر بدینگونه بخوابد، خوابش هم عبادت خواهد بود؛… بلکه چنین خوابى به مراتب از بیدارى غافلان بهتر و والاتر است و اگر بدین نحو به خواب رود، امید است که خداوند بر او به بعضى از کرامات و بشارات خاص به رؤیا و غیر آن منت نهد.
خدا را گواه مىگیرم که افرادى را مىشناسم که در خواب به زیارت بعضى از ائمه علیهم السلام نائل شده و از معارف جلیله و اسرار خفیهاى از آنها سؤال نموده و جواب دریافت کرده است.۳۹
البته رعایت ظرفیت در مواردی که آن مرحوم سفارش کرده، بسیار مورد تأکید است.
چنانکه در نوشتار قبل گفتیم، از دید بزرگان، توفیق نماز شب به طور مداوم، تاج کرامتی است که خداوند متعال بر سر برخی بندگان خود میگذارد؛ از این رو جا دارد انسان برای به دست آوردن چنین تاجی همواره به درگاه خدا دعا و التماس کند. در دعاهای رسیده از امامان معصوم علیهم السلام میبینیم که از حضرت حق درخواست میکنند توفیق ذکر و خلوت و انس و سحرخیزی به ایشان عطا شود.
برای توفیق بیداری سحر، خواندن دعاهای زیر از اهلبیت علیهم السلام نقل شده است:
الف. رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم فرمود: هر کس میخواهد در شب برای عبادت بلند شود، هنگامی که به بستر خواب میرود این دعا را بخواند:
اللَّهُمَّ لَا تُؤْمِنِّی مَکْرَکَ وَ لَا تُنْسِنِی ذِکْرَکَ وَ لَا تَجْعَلْنِی مِنَ الْغَافِلِینَ أَقُومُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ سَاعَهَ کَذَا وَ کَذَا؛۴۰
خدایا! مکر و جزایت را شامل حال من نکن و ذکرت را از یاد من مبر و مرا از غافلین قرار مده. انشاء الله ساعت فلان(هر ساعتی که در نظر دارد از خواب بیدار شود را در اینجا ذکر میکند) از خواب بیدار میشوم.
هر کس این دعا را بخواند، حضرت حق ملکی را مأمور مینماید تا در ساعت مورد نظر، او را بیدار کند.
ب. در کتاب ارشاد القلوب نیز خواندن این دعا سفارش شده است:
اللَّهُمَّ ابْعَثْنِی مِنْ مَضْجَعِی لِذِکْرِکَ وَ شُکْرِکَ وَ صَلَوَاتِکَ وَ اسْتِغْفَارِکَ وَ تِلَاوَهِ کِتَابِکَ وَ حُسْنِ عِبَادَتِکَ یَا أرْحَمَ الرَّاحِمِینَ؛۴۱
خدایا! مرا برای ذکر و شکر و فرستادن صلوات و استغفار و تلاوت کتابت و انجام عبادت نیکو از بسترم بلند نما، ای مهربان ترین مهربانان!
همچنین سزاوار است که انسان در مواقع استجابت دعا و به هنگام حضور در حرم اهل بیت و… یکی از حوائج و خواسته هایش توفیق سحرخیزی باشد.
نوع و زمان و میزان تغذیه هر فرد هنگام شب و دیگر اوقات می تواند در راحت یا سخت بیدار شدن از خواب و نشاط بعد از خواب، تأثیرگذار باشد.
با توجه به اینکه هر شخصی دارای مزاجی میباشد، باید با اطلاع از قواعد مربوط که در برخی مقالات نشریه خلق به آنها پردخته شده، زمینه را برای راحت بیدار شدن فراهم کرد؛ مثلاً غذاهای سرد و مرطوب مانند ماست، شیر و خیار و… خوابآور هستند؛ لذا لازم است کسانی که مزاج مرطوب، به ویژه سرد دارند، از خوردن این نوع غذاها پرهیز کنند یا به همراه آنها کمی خرما یا عسل مصرف کنند.
همچنین مطلوب است که میان صرف شام و ساعت خواب، فاصله باشد، تا هم خواب راحتتری داشته باشید و هم راحتتر هم برای سحر بیدار شوید.
مقدار غذا هم در این بحث مؤثر است. اگر هنگام شب غذای سبک و به مقدار کم مصرف شود، زود هضم میشود و انسان راحتتر از خواب بیدار میگردد.
یکی از اموری که میتواند در موفق شدن ما به نماز شب تأثیر زیادی بگذارد، بهرهمند شدن از نَفَس بزرگان است. یکی از الطافی که حضرت حق به بندگان و اولیای خود میکند این است که در کلامشان تأثیر میگذارد و به اصطلاح، صاحب نَفَس میشوند.
بسیار شایسته است که انسان برای حل مشکلاتش، خود را در معرض این نسیمهای رحمانی قرار دهد؛ یعنی در جلسات این بزرگان شرکت کند و اگر برایش ممکن نبود حداقل صدایشان را گوش دهد یا کتابشان را بخواند، تا سریعتر و بهتر مراحل رشد اخلاقی را طی کند. البته با زیاد شدن مدعیان دروغین عرفان و معرفت، رعایت احتیاط در این باره لازم است.
دوم. عوامل زمینهسوز
برای رسیدن به هدف مورد نظر خود، باید دو کار انجام دهیم. یکی اینکه امور زمینهساز رسیدن به هدف مورد نظر را تحصیل کنیم و دیگر اینکه از اموری که مانع رسیدن به هدف مورد نظر هستند، بپرهیزیم، وگرنه رسیدن به هدف مطلوب، سخت یا غیر ممکن میشود.
نماز شب و سحرخیزی هم از این قاعده مستثنا نیست؛ لذا پس از ذکر عوامل زمینهساز، اکنون به عوامل زمینهسوز و موانع توفیق نماز شب میپردازیم:
حریم سحر، حریم قدس و طهارت است. سحر، محفل انس و شهود و استفاده از طعامهای بهشتی است. طبیعی است که حضرت حق، افرادی را که اهل مخالفت و معصیت او هستند به این مهمانی ویژه راه ندهد. در روایات آمده است فردی به حضرت امیر علیه السلام عرض کرد: «توفیق سحرخیزی و نماز شب ندارم». امیر عارفان و سر سلسله اهل سحر فرمود: «تو مردی هستی که گناهانت تو را به بند کشیده است».۴۲
از حضرت صادق علیه السلام نقل شده است:
انسان، گناه میکند و به سبب آن از نماز شب محروم میشود. همانا عمل بد در صاحبش تأثیرگذارتر است از تأثیر چاقو در گوشت.۴۳
یعنی گناه، بلافاصله تأثیر خود را در روح و نفس و تقدیرات انسان میگذارد؛ بنابراین باید به ترک گناه اهتمام ویژه داشت و اگر گناهی صورت گرفت، فوری توبه و استغفار نمود، تا آثار آن، ما را زمین گیر نکند. بنابر آنچه در روایات آمده است، در میان گناهان، دروغگویی و نگاه به نامحرم در بیتوفیقی برای نماز شب، تأثیرگذارترند.۴۴
حضرت عیسی علیه السلام خطاب به قوم خویش میفرماید:
ای بنی اسرائیل! زیاد نخورید. همانا کسی که زیاد بخورد، بسیار میخوابد و کسی که زیاد بخوابد، نماز کمتر به جا آورد و کسی که نماز کمتر بخواند، از غافلان نوشته خواهد شد.۴۵
و حضرت علی علیه السلام میفرماید:
در سه چیز با وجود سه چیز طمع مکن:
۱٫ در بیداری شب با پرخوردن
۲٫ در نور صورت با خوابیدن در سرتاسر شب
۳٫ در امان ماندن در دنیا با همنشینی با فاسقان و گنهکاران.۴۶
اگر انسان عاشق مظاهر دنیوی شود و همه آرزویش رسیدن به مال و اموال دنیوی باشد، لذت عبادت را درک نمیکند و نمیتواند به شبزندهداری و توفیق درک سحر، میل داشته باشد. در روایت از حضرت عیسی علیه السلام نقل شده است:
همچنان که بیمار، غذاهای لذیذ را مصرف میکند و به دلیل شدت درد و بیماری، لذت آن را نمیچشد، فردی که عاشق دنیاست هم لذتی از عبادت نمیچشد.۴۷
نکات پایانی
خداوند متعال مىفرماید: من مصالح بندگانم را بهتر میدانم؛ گاهی بندهاى از خواب و رختخواب لذیذش برمىخیزد و خود را در عبادتم به زحمت مىاندازد؛ اما من یکى، دو شب، خواب را بر او مسلط مىکنم تا او را [در دین و اخلاص] باقى نگه دارم؛ در نتیجه مىخوابد [و موفق به نماز شب نمىگردد] و آنگاه که بیدار مىشود، بر نفس خود غضبناک است و از او خرده مىگیرد. اگر من او را در انجام عبادتم آزاد مىگذاشتم، او را عُجب و غرور فرا مىگرفت و کارى مىکرد که هلاکتش در آن بود؛ که گمان مىبرد بر تمام بندگان من فائق آمده و در عبادتم کوتاهى نکرده است و خلاصه از من دور مىشد؛ در حالی که گمان میکرد به من نزدیک شده است.۴۸
صرف کنار گذاشتن خواب و جدا شدن از بستر، ارزشمند است. چنانچه حضرت حق در قرآن از میان همه کارهایی که اهل سحر میکنند، همین مرحله را برجسته کرده و فرموده است:
تَتَجافى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُون؛۵۰
پهلوهایشان از بسترها در دل شب دور مىشود [و به پا مىخیزند و رو به درگاه خدا مىآورند] و پروردگار خود را با بیم و امید مىخوانند و از آنچه به آنان روزى دادهایم، انفاق مىکنند.
حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم فرمودند:
مَنْ أرَادَ شَیْئاً مِنْ قِیَامِ اللَّیْلِ فَغَلَبَتْهُ عَیْنَاهُ حَتَّى یُصْبِحَ کَانَ نَوْمُهُ صَدَقَهً مِنَ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ یُتَمِّمُ اللَّهُ قِیَامَ لَیْلَتِهِ؛۵۱
هر کس اراده کند که مقداری از شب را برای عبادت بیدار شود؛ ولی تا صبح خوابش ببرد، خواب او صدقه شمرده میشود و شب بیداری او را تمام میکند.
یعنی ثواب نماز شب را به او عنایت میکند و از فضیلت نماز شب بیبهره نمیماند.
بسیاری از جوانانِ علاقهمند گمان میکنند با اِعمال فشار چند روزه یا حتی چند ماهه بر خود میتوانند عادات نامطلوب خود را ترک کنند. این عده نمیدانند که به حکم «خوپذیر است نفس انسانی»، عادات خوب یا بد، در عمیقترین لایههای شخصیت و وجود آدمی جای دارد و تغییر آن نیازمند صرف وقتی قابل توجه است. به قول سعدی شیرازی:
###سعدی به روزگاران، مهری نشسته بر دل #بیرون نمیتوان کرد الاّ به روزگاران##
حضرت آیت الله ملکی تبریزی رحمه الله در این باره می فرماید:
کسانى که خواب را بر نماز شب ترجیح میدهند، چند دسته هستند؛ دستهاى از آنها کسانى هستند که اول شب را به شب نشینى و بیهودگى به نیمه مىرسانند و به غیبت مؤمنان و آنچه که از آن نهى شده، وقت خود را تلف مىکنند، و معده خود را تا به حلقوم از خوردنىها پر مىکنند، و سپس در بستر نرم و مکان راحتى به خواب میروند. چنین خوابیدهاى مسلماً براى نماز شب بیدار نخواهد شد؛ چرا که او از ابتداى شب، اسباب خواب را فراهم مىکرد؛ زیرا پرخورى، سبب بخار معده و سستى مىشود و آن هم موجب خواب زیاد است. همچنین معصیت در اول شب از اسباب خواب در آخر شب است.
همینطور بستر نرم و راحت، موجب زیادى خواب و سنگینى آن میشود.
چنین کسى اگر بیدار نشدن را بهانه کند، عذرش مردود خواهد بود. مَثَل چنین کسى، مَثل کسى است که دوایى که موجب زایل شدن عقل است در وقت نماز بیاشامد و سپس عذر بیاورد که در وقت نماز، بهوش نبوده است.۵۲
پینوشتها
<Čeprav je to morda dobra zamisel za ekipe, ki so na tem območju, se velikokrat zgodi, da pridejo ekipe, ki želijo prodati oglasni prostor, iz lekarnaena.com mesta; ko je v programu navedenih več lekarn, stranke običajno obiščejo tisto, ki je bližje. Zdaj je pozorna na to, kje ekipa igra in kako bo oglas prikaz >
این مطلب بدون برچسب می باشد.
تمامی حقوق این سایت برای بنیاد علمی فرهنگی هاد محفوظ است.
