سید مصطفى حسینى‏

یکى از اسمهاى نیکو و زیباى خداوند تبارک و تعالى، رحمان است که ۱۵۷ بار در قرآن کریم آمده است. رحمان صیغه مبالغه از ریشه (ر ح م) است که به معناى بزرگ بخشایشگر، مهربان و دلسوز است که بخشش او از سر مهربانى و شفقت و غمخوارى باشد.

معناى لغوى اسم شریف رحمان‏

رحمت در لغت، به معناى رقّت، نرمى و انعطاف نفسانى است که مستلزم تفضّل و احسان مى باشد ولى این معنا در وجود بارى تعالى صحیح نیست؛ زیرا انفعال، نقص است و نقص در خداوند راه ندارد رحمت درباره خداوند به معناى افاضه خیر و عنایت به نیازمندان است؛ از این رو مرحوم فیض کاشانى درباره دو اسم شریف رحمان و رحیم مى فرماید:

الرحمان و الرحیم من الرحمه و هى افاضه الخیر على المحتاجین، عنایهً بهم. و رحمه الله تعالى تامهٌ و عامهٌ و کامله.

«رحمن» و «رحیم» از رحمت مشتق است و به معناى افاضه بر نیازمندان از روى توجه به آنان است. و رحمت خداوند متعال، تام و عمومى و کامل است.^[۱]

فرق رحمان با رحیم‏

با مراجعه به آیات و روایات، مى‏توان این فرق را بین دو اسم شریف رحمان و رحیم فهمید که رحمان عنایت و شفقت و لطف خداوند به تمام مخلوقات است و رحیم، عنایت و لطف ویژه به مؤمنان است. امام صادق علیه السلام به این فرق تصریح کرده و فرموده است:

والله إله کل شی‏ء الرحمن بجمیع خلقه، الرحیم بالمؤمنین؛^[۲]

خداوند، معبود هر چیزى است و به همه مخلوقات خویش، رحمان و به مؤمنان رحیم است.

خداوند، در قرآن کریم نیز به این فرق تصریح کرده و فرموده است:

هُوَ الَّذِى یُصلى عَلَیْکُمْ وَ مَلَائکَتُهُ لِیُخْرِجَکم مِّنَ الظلُمَاتِ إِلى النُّورِ وَ کانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیما؛^[۳]

او، کسى است که بر شما رحمت مى‏فرستد و فرشتگانش نیز تا شما را از تاریکى به سوى نور بیرون آورد و بر اهل ایمان، بسیار مهربان است.

______________________________
(۱). علم الیقین، فیض کاشانى. به نقل از اسماء الهى از دیدگاه قرآن و عرفان نوشته رضا رمضانى.

(۲). شیخ صدوق، معانى الاخبار، ص ۲۱٫

(۳). احزاب، آیه ۴۳٫

با این تعبیر، خداوند عنایت ویژه خود به مؤمنان را توسط اسم شریف «رحیم» معرفى کرده است نه «رحمن».

ارتباط هدایت و تزکیه و تهذیب با اسم شریف «رحیم»

در روایتى دیگر، امام صادق علیه السلام مى‏فرماید:

الرحمن اسمٌ خاص بصفه عامه و الرحیم اسمٌ بصفه خاصّه؛

رحمان، اسم خاص [مخصوص خداوند] است با ویژگى عام [شامل همه است‏] و رحیم، اسم عام است [استعمال آن در غیر حق تعالى بدون اشکال است‏] با ویژگى خاص. رحمانیّت خدا، شامل تمام مخلوقات مى شود (چه مؤمن و چه کافر)؛ اما رحیمیّت او مخصوص مؤمنان مى‏باشد که مقتضى عنایت ویژه و افاضه خاص به ایشان خواهد بود. این افاضه خاص، همان هدایت ویژه خداوند و موفقیت بنده در تزکیه و تهذیب نفس و تقرب به سوى او است؛ از این رو خداوند در قرآن کریم بر این نکته تأکید کرده و مى فرماید:

وَ لَوْ لا فَضلُ اللهِ عَلَیْکمْ وَ رَحْمَتُهُ مَا زَکى مِنکم مِّنْ أَحَدٍ أَبَداً وَ لَکِنَّ اللهَ یُزَکى مَن یَشاءُ وَ اللهُ سمِیعٌ عَلِیمٌ؛^[۴]

اگر فضل و رحمت الهى بر شما نبود، هیچ یک از شما هرگز تزکیه نمى‏شد و این خداوند است که هر کس را بخواهد تزکیه مى کند و خداوند شنوا و دانا است. این، همان فضل و رحمتى است که مخصوص اهل ایمان است و توسط اسم شریف رحمان شامل حال مؤمنان مى‏شود.

طاعات و عبادات الهى، مقدّمه نزول رحمت‏

عبدالرحمن بن عوف از رسول خدا صلى الله علیه و آله نقل مى‏کند که خداوند فرمود:

أنا الرحمنُ خلقتُ الرَّحم و شققتُ لها اسماً من اسمى فَمَن وَصَلَها وَصَلْتُه وَ مَنْ قَطَعَها قَطَعْتُه؛

من خداى رحمان [مهربان‏] هستم؛ رحم را خلق کردم و نام آن را از نام خود گرفتم؛ پس هر کس صله رحم کند او را به رحمت خویش متصل سازم و هر کس قطع رحم کند، او را از رحمت خویش دور نمایم.

بنابر این، انسان باید با اشتغال به طاعات و عبادات و صله رحم و تفقّد از احوال خویشان و اقوام، خود را در معرض نزول رحمت الهى قرار دهد.

راز و نیاز با خداى رحمان و رحیم‏

وانسان باید از خداوند در مقام دعا و راز و نیاز بخواهد که با فضل و رحمت گسترده خویش معامله کند و با خضوع و خشوع از او چنین بخواهد: یا رحمانُ یا رحیم یا ارحم الراحمین! به ما رحم کن، زیرا خود فرمودى:

إِنَّ رَحْمَت اللهِ قَرِیبٌ مِّنَ الْمُحْسِنِینَ؛^[۵]

به یقین، رحمت خداوند، به نیکوکاران نزدیک است.

اگر از محسنان نباشم، در زمره مؤمنان و اهل ایمان هستم و خود در قرآن کریم فرموده‏اى: و کان بالمؤمنین رحیماً؛^[۶] خداوند، به مؤمنان دلسوز و مهربان است، و اگر از اهل ایمان واقعى نباشم، از صابران بر بلا و مصیبت هستم و به آن ها وعده داده‏اى که درود و رحمت خویش را بر آنان نازل کنى:

وَ بَشرِ الصبرِینَ الَّذِینَ إِذَا أَصبَتْهُم مُّصِیبَهٌ قَالُوا إِنَّا للهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ رَجِعُونَ أُولَئک عَلَیهِمْ صلَوَاتٌ مِّن رَّبِّهِمْ وَ رَحْمَهٌ وَ أُولَئک هُمُ الْمُهْتَدُونَ؛^[۷] بشارت بده به صابران، کسانى که اگر مصیبتى به ایشان برسد، مى‏گویند: ما از خدائیم و به سوى او باز مى‏گردیم، بر آنان، درود و رحمت پروردگارشان است و ایشان، همان هدایت‏یافتگان هستند.

و اگر از صابران هم نباشم، دست کم شیئى از اشیا و موجودى از موجودات هستم و خود فرموده‏اى:

وَ رَحْمَتى وَسِعَت کلَّ شىْ‏ء؛^[۸] یعنى رحمت من، بر همه چیزگسترده است.

پس خدایا! رحمت خویش را از من دریغ مفرما که شیئى از اشیاء هستم و به قدرت خویش مرا از نعمت وجود بهره‏مند کرده‏اى. خلاصه این که باید به هر طریقى البته با صدق و صفا و امید به فضل و رحمت الهى، خود را در معرض فضل و رحمت الهى قرار داد.

سبقت رحمت الهى بر قهر و غضبش‏

خداوند دوست دارد بندگانش به ریسمان فضل و رحمتش چنگ زنند و از همین رو رحمت او بر قهر و غضبش پیشى گرفته است؛ چرا که خداوند داراى اسما و صفات متعدد و مختلفى است که به اقتضاى حکمت و مصلحت الهى، بروز و ظهور مى‏یابد؛ ولى طبق این فقره از دعاى شریف یا من سبقه رحمته غضبه‏^[۹] بروز و ظهور رحمتش، از غضبش بیشتر است.

ترغیب خداوند به امیدوارى به رحمتش‏

خداوند، بندگان مجرم و گنهکار خویش را از یأس و ناامیدى از رحمت خویش نهى کرده و فرموده است:

قُلْ یَا عِبَادِى الَّذِینَ أَسرَفُوا عَلى أَنفُسِهِمْ لا تَقْنَطوا مِن رَّحْمَهِ اللهِ إِنَّ الله یَغْفِرُ الذُّنُوب جَمِیعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ؛^[۱۰] [اى پیامبر] بگو اى بندگانم که بر نفس خود اسراف کرده‏اند! از رحمت خدا نا امید نباشید خدا همه گناهان را مى بخشد. او بسیار آمرزنده و مهربان است.

خداوند، در خطاب هایش به پیامبر در آیات: فَبِمَا رَحْمَهٍ مِّنَ اللَّهِ لِنت لَهُم‏^[۱۱] و در وَ مَا أَرْسلْنَک إِلا رَحْمَهً لِّلْعَالَمِینَ‏^[۱۲] و نظایر آن، در درجه اول پیامبر و بعد از آن، امت آن بزرگوار را به این صفت پسندیده تشویق و ترغیب مى‏کند.

ضرورت تخلّق به اسم شریف رحمان‏

چنگ زدن به اسم شریف رحمان براى انسان مؤمن خداجو که در پى تخلق به اخلاق الهى است، بسیار ضرورى است، چرا که انسان سالک، با تفکر و تدبر در این اسم شریف، معرفت و شناخت و محبتش به خداوند بیشتر شده و روح امید و نشاط و جدّیت در سیر الى الله در او زنده مى‏گردد و زمینه تخلق به‏

______________________________
(۱). نور، آیه ۲۱٫

(۲). اعراف، آیه ۵۶٫

(۳). احزاب، آیه ۴۳٫

(۴). بقره، آیه ۱۵۵- ۱۵۷٫

(۵). اعراف، آیه ۱۵۶٫

(۶). بحار، ج ۹۵، ص ۲۳۲، باب ۲، اعمال خصوص یوم العرفه و لیلتها.

(۷). زمر، آیه ۵۳٫

(۸). آل عمران، آیه ۱۵۹٫

(۹). انبیاء، آیه ۱۰۷٫

این صفت الهى برایش فراهم مى‏شود. با تخلق به صفت رحمت و دلسوزى و مهربانى، زمینه آثار و برکات و صفات پسندیده دیگر فراهم خواهد شد.

علت غفلت انسان‏ها از اسم شریف رحمان و رحمت الهى‏

متأسفانه انسان‏ها به دلیل حب دنیا و زیاده‏خواهى، از این اسم شریف کاملًا غافل شده‏اند. تمام نعمت‏ها و فیوضاتى که در طول عمر و زندگى، از طرف خداوند به آن‏ها عطا شده توسط این اسم شریف است؛ ولى حب دنیا و زیاده‏خواهى، سلامتى و امنیت و نعمت‏هاى دیگر را به دست فراموشى سپرده و همیشه انسان را به فکر دستیابى به متاع‏هاى دنیایى دست نیافتنى مشغول مى‏کند. این گونه فکر و آرزوهاى طولانى که معمولًا جامه عمل نمى‏پوشد، روح ناامیدى از رحمت الهى و ناسپاسى نعم الهى را در پى دارد و او را از رحمت خداوند دور مى سازد. به ناچار کسى که مى‏خواهد نعمت‏هاى خدا از او سلب نشود و خواسته‏هاى معنوى و مادى او برآورده شود، باید به این اسم شریف متمسک شود. باید سیر نزول رحمت الهى از زمان تولد و کودکى تا زمان حاضر در طول زندگى پرفراز و نشیب خویش را به مطالعه بنشیند و تفکر و تأمل کند چگونه خداوند او را در تمام مراحل زندگى غرق در رحمت خویش نموده و با نعمت‏هاى سلامتى و امنیت و هدایت و نعمت‏هاى بى‏حد دیگر، او را مورد لطف و مرحمت خویش قرار داده است. امام حسین علیه السلام در دعاى شریف عرفه به زیبایى به بخشى از این نعمت‏ها از زمان کودکى تا زمان پیرى اشاره کرده است که خواندن آن و تفکر درباره آن، راه‏گشا خواهد بود.

کیفیت تخلق به اسم شریف رحمان و راهکار آن‏

براى دستیابى به این صفت و اخلاق الهى و فراگیرى کیفیت تخلق به آن، باید به نمونه‏هاى عینى و مصادیق کامل آن از کسانى که متخلق به این صفت الهى هستند، مراجعه کرد و سیره عملى ایشان را در اعتقاد و اخلاق و رفتار به تماشا نشست. این مصادیق کامل عینى، سلسله جلیل محمد و آل محمد صلوات الله علیهم اجمعین هستند که آیینه تمام نماى صفات جلال و جمال حضرت حقند. خداوند، در تعریف و تمجید از مقام شامخ پیامبر بزرگوار اسلام صلى الله علیه و آله فرموده است:

انک لَعَلى خُلُقٍ عَظیم‏^[۱۳]، وَ مَا أَرسَلنکَ إِلّا رَحمَهً لِلعَالَمِین‏^[۱۴] همچنین درباره رأفت و شفقت و مهربانى و دلسوزى آن حضرت براى هدایت مردم مى‏فرماید:

لَقَد جَائَکُم رَسُولٌ مِن أَنفُسِکُم عَزیزٌ عَلَیهِ ما عَنِتُّم حَرِیصٌ عَلَیْکُم بِالْمُؤمِنینَ رَؤُوفٌ رَحِیم؛^[۱۵]

همانا رسولى از شما به سراغتان آمد که [از فرط محبت‏] فقر و پریشانى و جهل و فلاکت شما بر او سخت مى آید و بر [آسایش و نجات‏] شما بسیار حریص و به مؤمنان، رؤوف و مهربان است.

با توجه به تعاریف قرآنى بسیار زیباى خداوند از پیام‏آور خویش که او را یک الگوى کامل اخلاقى معرفى کرده است، انسان سالک در تخلق به اخلاق الهى باید به سیره عملى این بزرگوار و فرزندان معصوم او مراجعه کند. همچنین دقت و تأمل کند که آن بزرگواران، چقدر به تمام مخلوقات- حتى گمراهان و کفار و مشرکان- دلسوز و مهربان بودند و در راه هدایت ایشان به سوى خدا و دین حق، از هیچ بلا و مصیبت و خطرى نهراسیده و هیچ زحمتى را فروگذار ننمودند. باید سیره عملى این بزرگواران را الگوى خویش قرار داد و در تخلق به صفت رحمت و عطوفت و شفقت و مهربانى به مردم- بلکه تمام مخلوقات الهى- به آن ها اقتدا کرد تا رفته رفته متخلق به این صفت اخلاقى الهى شد. ان شاء الله.

______________________________
(۱). قلم، آیه ۴٫

(۲). انبیاء، آیه ۱۰۷٫

(۳). توبه، آیه ۱۲۸٫

 

[۱] ( ۱). علم الیقین، فیض کاشانى. به نقل از اسماء الهى از دیدگاه قرآن و عرفان نوشته رضا رمضانى.

[۲] ( ۲). شیخ صدوق، معانى الاخبار، ص ۲۱٫

[۳] ( ۳). احزاب، آیه ۴۳٫

[۴] ( ۱). نور، آیه ۲۱٫

[۵] ( ۲). اعراف، آیه ۵۶٫

[۶] ( ۳). احزاب، آیه ۴۳٫

[۷] ( ۴). بقره، آیه ۱۵۵- ۱۵۷٫

[۸] ( ۵). اعراف، آیه ۱۵۶٫

[۹] ( ۶). بحار، ج ۹۵، ص ۲۳۲، باب ۲، اعمال خصوص یوم العرفه و لیلتها.

[۱۰] ( ۷). زمر، آیه ۵۳٫

[۱۱] ( ۸). آل عمران، آیه ۱۵۹٫

[۱۲] ( ۹). انبیاء، آیه ۱۰۷٫

[۱۳] ( ۱). قلم، آیه ۴٫

[۱۴] ( ۲). انبیاء، آیه ۱۰۷٫

[۱۵] ( ۳). توبه، آیه ۱۲۸٫