سید حبیب حسینی رنانی

اشاره:

در نوشتار پیش، به برخى فضایل جناب جعفر علیه السلام و ماجراى اهداى این نماز به ایشان و فضایل و آثار خواندن نماز جعفر پرداخته شد. در این مجال، به سیره و سخنان بزرگان درباره این نماز گرانبها و شیوه خواندن و برخى از احکام آن مى‏پردازیم:

مقدمه:

بسیارى از ما انسان‏ها، دچار مشکلات و اضطراب‏هایى هستیم که زندگى را بر ما تیره کرده است و از سویى دعاها و خواهش‏هایى مادى و معنویى داریم که آرزومند برآورده شدن آنیم. مى‏دانیم که بلاها و گرفتارى‏هاى ما، با توجه به سطح ایمان ما، گاهى براى ارتقاء درجه ایمانى، گاهى براى امتحان یا نتیجه و اثر لغزش‏ها و گناهان ما است و روایات زیادى به این مطلب تصریح مى‏کند.^[۱] همچنین کوتاهى هاى ما در بندگى حضرت حق باعث مى‏شود استحقاق برآورده شدن آرزوهایمان را نداشته باشیم. این‏جا است که به وسیله‏اى نیازمندیم که هم برطرف کننده گناهان و آثار شوم آن‏ها باشد و هم بر استحقاق ما در درگاه الهى بیفزاید، تا آرزوهایمان برآورده شود.

خداوند مهربان، از روى رحمت گسترده خود، انواع این وسایل را از طریق اولیاى الهى به ما بخشیده و ما را به بهره‏گیرى از آن‏ها فرا خوانده است‏^[۲]. یکى از مؤثرترین آن‏ها نماز آسمانى و گرانسنگ جعفر طیار علیه السلام است؛ نمازى که به دلیل غناى محتوایى آن باید در حال انجام آن طمأنینه و آرامش ویژه‏اى داشته باشى و مدتى را مانند بنده و گدایى بر در سلطان، روى پا بایستى و سپس تعظیم کنى و به خاک بیفتى. همین ایستادن و خم شدن و به خاک افتادن طولانى، همراه آرامش و تسبیح گفتن، باعث مى‏شود غبار گناهان بزرگ از آیینه وجود ما پاک شود و ظرفیت و استحقاق ما در درگاه با عظمت الهى بیشتر گردد، و در نهایت، به خواسته خود- در صورت صلاحدید الهى- برسیم؛ از همین رو بزرگان و اولیاى الهى که هم به مشکلات ما و ریشه‏هاى آن، واقف بوده‏اند و هم به درمان‏هاى متناسب با آن آگاهى داشته‏اند، نماز جعفر طیار را به عنوان یک نسخه کاملًا مجرب و همگانى، سفارش مى‏کرده‏اند و خود نیز به آن ملتزم بوده‏اند.

سیره و گفتار بزرگان در مورد نماز جعفر علیه السلام‏

شیخ اعظم انصارى قدس سره‏

عباداتى که شیخ انصارى از سن بلوغ تا آخر عمر به آن‏ها مواظبت داشت- گذشته از فرائض و نوافل شبانه روز و ادعیه و تعقیبات مرحوم شیخ انصارى با این که یک چشم داشت و شب نمى‏توانست مطالعه کند، در روز این همه درس، تألیف و عبادت داشت، هر روز زیارت عاشورا را با صد لعن و سلام، در بالاسر مرقد حضرت امیر علیه السلام نیم ساعت ایستاده مى‏خوانده، و نماز جعفر، و یک جزء قرآن را همراه با توفیق معنوى انجام مى‏داده است.^[۳]

مرحوم آیت الله شیخ محمد حسین اصفهانى رحمه الله‏

حضرت آیت الله بهجت رحمه الله که از شاگردان ایشان بود، درباره استاد خود چنین مى‏فرمود:

مرحوم آقا شیخ محمّد حسین، طورى بود که اگر کسى به فعالیت‏هاى علمى‏اش توجّه مى‏کرد، تصوّر مى‏کرد در شبانه روز هیچ کارى غیر از مطالعه و تحقیق ندارد، و اگر کسى از برنامه‏هاى عبادى ایشان اطّلاع پیدا مى‏کرد، فکر مى‏کرد غیر از عبادت به کارى نمى‏پردازد. در کنار این فعالیت‏هاى علمى، آن قدر مقید به برنامه‏هاى عبادتى بودند که هر کس این‏ها را مى‏دید، فکر مى‏کرد که اصلًا به هیچ چیز غیر از عبادت نمى‏رسد. هر روز زیارت عاشورا و هر روز نماز جعفر طیار از برنامه‏هاى عادى ایشان بود. روزهاى پنج شنبه- طبق سنّتى که علماى نجف دارند و معمولًا روز پنج شنبه یا جمعه یک روضه هفتگى دارند- ضمن توسل به اهل‏بیت علیهم السلام که زمینه‏اى بود براى دیدار دوستان و استادان و شاگردان با همدیگر، مرحوم آقا شیخ محمد حسین در این روضه‏شان مقید بود که خود پاى سماور بنشیند، و خود او همه کفش‏ها را جفت کند، و در عین حال، زبانش مرتّب در حال حرکت بود؛ خیلى تند تند یک چیزى را مى‏خواندند. ما متوجّه نمى‏شدیم که این چه ذکرى است که ایشان این‏قدر در نشستن و برخاستن به گفتن آن مقید است.^[۴]

حاج شیخ عباس قمى رحمه الله‏

مرحوم حاج شیخ عباس قمى رحمه الله از این نماز به عنوان «اکسیر اعظم و کبریت احمر» یاد کرده و فرموده است:

از جمله نمازها، نماز حضرت جعفر طیار است که اکسیر اعظم و کبریت احمر است و به سندهاى معتبره با فضیلت بسیار که عمده، آمرزش گناهان عظیمه است، وارد شده است.^[۵]

آیت الله سید محمد کاظم یزدى رحمه الله‏

این عالم بزرگوار نیز فرموده است:

هى من المستحبات الأکیده و مشهوره بین العامّه و الخاصّه و الأخبار متواتره فیها؛

این نماز، از مستحبات مورد تأکید و بین شیعه و سنى مشهور است و روایات درباره آن، در حد تواتر مى‏باشد.^[۶]

آیت الله حاج شیخ محمد حسن نجفى (صاحب جواهر) رحمه الله‏

این عالم کم‏نظیر، در این باره مى‏فرماید:

مستحب بودن نماز جعفر طیار، اجماعى مى‏باشد و بین شیعه و سنى مشهور است و اخبار مربوط به آن، متواتر است و اهل‏بیت علیهم السلام پیوسته آن را مى‏خوانده‏اند.^[۷]

آیت الله بهجت رحمه الله‏

یکى از خصوصیات بارز آیت‏الله بهجت، اصرار بر خواندن نماز جعفر طیار و نماز خواندن با توجه قلبى و چشم گریان بود.^[۸]

خدمت حضرت آیت الله بهجت گاهى همین سؤال مى‏شد که: «در فرصت‏هاى مناسب، چه عملى زودتر انسان را به آن توجهات مى‏رساند؟» ایشان سفارش مى‏کردند: «این نماز جعفر طیار، تجربه‏

ایشان در خصوص حل مشکل ازدواج، به خواندن نماز جعفر طیار و دعایى که در کتاب زادالمعاد مجلسى آمده است، سفارش فرمودند.

از محضر آیت الله بهجت در مورد مشکل ازدواج دخترى سوال شد، آن بزرگوار در جواب سؤال اظهار داشت:

نماز جعفر طیار بخواند و پس از آن، دعایى که در کتاب زادالمعاد مجلسى آمده که در این هنگام خوانده شود، بخواند و در پى آن، به سجده رود و تلاش کند که حتما گریه کند گرچه به مقدار کم و همین که چشمش را اشک گرفت، حاجتش را از خدا بخواهد.

آیت الله ناصرى حفظه الله‏

این عالم فرزانه و بزرگوار در این باره مى‏فرماید:

یکى از نمازهاى مستحبى که اهل‏بیت علیهم السلام و بزرگان خیلى سفارش کرده‏اند به خصوص براى حاجت‏هاى خیلى مهم- نماز جعفر طیار است. انسان، هر مشکلى که دارد، نماز جعفر طیار بخواند، بسیار عالى است. براى هر حاجت مهمى که دارید، این نماز را بخوانید.^[۹]

یکى از امور بسیار مهم که باید عنایت ویژه‏اى به آن داشته باشیم، توسل است. توسل خیلى اثر دارد. گدایى کردن از در خانه خدا و ائمه اطهار علیه السلام تجارتى است که سرمایه نمى‏خواهد. یکى از توسلاتى که بزرگان به آن سفارش مى‏کردند، نماز جعفر طیار است که گره‏هاى بسیار مهم را با آن مى‏توان باز کرد. البته شرایطى دارد که رعایت آن‏ها، اثر گذارى‏اش را بیشتر مى‏کند. بهترین وجهش این است که روز چهارشنبه و پنج‏شنبه و جمعه را انسان روزه بگیرد و در عصر جمعه نماز جعفر طیار را بخواند و بعد هم مبلغى را هر چند اندک باشد، براى سلامتى حضرت بقیه الله علیه السلام صدقه بدهد و حاجتش را از خدا تقاضا کند که فرموده‏اند: ممکن نیست حاجت او رد شود. اغلب افراد در ماه مبارک رمضان موفق به خواندن نماز جعفر طیار مى‏شوند؛ چون در این سه روز، روزه دارند و عموماً شرطش در ماه مبارک رمضان موجود است.^[۱۰]

درباره نماز جعفر یکى از بزرگان اهل معنا مى‏فرماید:

اگر بخواهد معنویت در زندگى ما تعریف شود، یک فداکارى و گذشت لازم دارد و یک اشتغال شدید مى‏خواهد. ما براى پى‏گیرى‏هاى معنوى و رشدمان باید بیش از این هزینه کنیم و وقت و نیرو صرف کنیم. یک عمل عبادى قوى را در طول شبانه روز باید ملتزم باشیم و یک جهت مراقبه‏اى قوى را باید ملتزم باشیم. مثلًا در اعمال عبادى بعضى مشغول به ذکر مى‏شوند که پیچیدگى خاص خود را دارد. اشتغال و عدم اشتغال، کیفیت ذکر، شرائط ذکر که آثار عجیبى در زندگى انسان مى‏گذارد که بابش مفصل است. ولى منظور ما از ذکر، یک اشتغال است. نماز امام زمان علیه السلام، نماز جعفر طیار، این‏ها چیزهایى بوده که اعجاز مى‏کرده است. مخصوصاً اگر یک جنبشى مى‏شد که انسان علاقه‏مند به این قضایا، مدتى را به نماز جعفر طیار اشتغال پیدا مى‏کرد، برکاتش زود محسوس مى‏شود. زود که عرض مى‏کنم منظور بعد از ماه‏هاست و براى انسان فتح باب مى‏کند. گویا این عمل عبادى‏

 نماز جعفر طیار حکم کیمیا دارد. بعضى اهمال مى‏کنند؛ مثلًا سریع دو رکعت مى‏خوانند و اذکارش را بعد مى‏گویند، این‏گونه، آثارش کم مى‏شود. نماز جعفر طیار در سلوک عملى، یک سر بوده است. آقا على بن موسى الرضا علیه السلام از مدینه که عازم طوس شدند، مرتب این نماز را مشغول بوده‏اند.^[۱۱] با این‏که خودشان امام هستند و خودشان نماز دارند؛ اما نماز جعفر را ملتزم بوده‏اند.

این نماز، آثار و برکاتى را در زندگى و در ارتقاء معنویت انسان مى‏گذارد. مشکل و خطرى که الآن با آن مواجهیم این است که نکند آرام آرام سیره بزرگان حوزه فراموشمان بشود. و اشتغال به یک امورى پیدا کنیم که با سیره علما و بزرگان حوزه فاصله داشته باشد؛ این نماز جعفر از جمله سنت‏هایى است که از اهل‏بیت علیهم السلام به علماى اهل معنویت منتقل شده که دیگر واسطه نداشته است. این نماز جعفر طیار، مدتى التزام مى‏خواهد. خیلى از این عبادت‏ها به گونه‏اى است که اگر انسان مدت زمانى ملتزم باشد، بهره‏اش را مى‏گیرد؛ از جمله این نماز است. البته حداقل یک حول‏]/ سال‏] کامل مى‏خواهد، اگر کسى حاجتى را در نظر گرفت و حاجتش زودتر برآورده شد که چه بهتر. این نماز، در بین علماى نجف مجرب بوده است. علماى اهل معنایى که بعضى از اعمال عبادى را به هیچ وجه ترک نمى‏کردند از جمله آن عبادات، نماز جعفر طیار بوده است.

بعضى از دوستان مدتى به این نماز مشغول مى‏شدند و آثار و برکاتى مى‏دیدند که واقعاً بهت‏آور است. برخى که از نظر پزشکى براى فرزنددار شدن مأیوس شده بودند مشغول به خواندن این نماز شدند و نتیجه گرفتند. البته اکابر و بزرگان، فقط براى حوائج مادى نماز جعفر را نمى‏خوانده‏اند؛ بلکه ضمیمه‏اش مى‏کرده‏اند و اصل را حوائج معنوى قرار مى‏دادند؛ ولى اگر نماز جعفر طیار در برنامه عبادى کسى قرار گیرد یک قدس و یک نور همیشه همراه او خواهد بود. یکباره ساختار روحى او تغییر مى‏کند؛ یعنى یک بهاء و نور پیدا مى‏کند. این نماز، خیلى جاى کار دارد؛ یعنى ارزش دارد که انسان وقت بگذارد و ملتزم باشد و هرچه مى‏خواهد از این نماز بخواهد. البته حوائج هم متفاوت هستند و انسان باید بداند که کدام حاجت چه مقدار ادامه مى‏خواهد. هر حاجتى یک مقدار حد نصابى از تکرار عمل را دارد. گاهى حد نصاب، بالا است؛ یک وقت یک نفر یک قضیه معنوى را که اکابر، چهل سال دنبالش مى‏دویده‏اند مد نظر قرار مى‏دهد مى‏خواهد نماز جعفر طیار بخواند و فکر مى‏کند بعد از دو سه ماه هم باید به آن برسد که این، خطا است؛ ولى گاهى حوائج را باید از هم تفکیک کرد. گاهى ما مشکلاتى در زندگى‏مان هست که اصلًا راه معنویت را بر ما بسته است. این موارد، جاى نماز جعفر طیار است که شخص؛ مى‏خواند و راه براى او باز مى‏شود. قدم به قدم پیش مى‏رود و استمداد مى‏کند از الطاف حق تعالى. به هرحال، نماز جعفر طیار در برهه‏هایى از طلب در زندگى مادى و معنوى، به داد انسان مى‏رسد و انسان را رشد مى‏دهد.^[۱۲]

کیفیت خواندن نماز جعفر علیه السلام و برخى از احکام آن‏

امام خمینى قدس سره‏چنین مى‏فرماید:

یکى از نمازهاى مستحبى که استحبابى مؤکد دارد و بین شیعه و سنى از نمازهاى معروف است، نماز جعفر بن ابى‏طالب علیه السلام است که رسول خدا صلى الله علیه و آله آن را به وى هنگامى که از سفر حبشه بر مى‏گشت، عطا کرد، تا با این وسیله، محبت و کرامت خود نسبت‏

به او را اظهار بدارد …. و بهترین وقت انجام آن، هنگام بلند شدن آفتاب در صبح جمعه است و جائز است که مکلف، آن را جزء نافله‏هاى شب و یا روز خود حساب کند که در این صورت هم به عنوان نماز جعفر و هم به حساب نافله‏هاى او محسوب مى‏شود همان‏طور که در روایت آمده است.^[۱۳] مثلًا اگر مکلف خواست آن را بعد از نماز مغرب بیاورد، مى‏تواند به عنوان نافله مغرب نیت کند.

این نماز، چهار رکعت با دو سلام است؛ یعنى دو نماز دو رکعتى است که در هر رکعت حمد و سوره را مى‏خواند و پس از تمام شدن سوره، پانزده بار مى‏گوید: «سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلا الله و الله أکبر». آن‏گاه به رکوع مى‏رود و این ذکر را در رکوع ده بار مى‏گوید و پس از سر برداشتن از آن، ده بار مى‏گوید و همچنین در سجده و بعد از سربرداشتن از سجده و همچنین در سجده دوم و بعد از سر برداشتن از سجده، ده بار همین ذکر را بگوید که در نتیجه، در یک رکعت، هفتاد و پنج بار و در چهار رکعت، سیصد بار این ذکر را گفته است. و ظاهراً مى‏تواند در رکوع و سجود، به همین ذکر اکتفا نموده، ذکر خاص رکوع و سجود را نگوید؛ لکن نزدیک‏تر به احتیاط، آن است که به گفتن آن اکتفا ننموده، ذکر رکوع و سجود را نیز بگوید. در این نماز، سوره خاصى معین نشده و هر سوره‏اى مى‏تواند بخواند؛ ولى، بهتر آن است که در رکعت اول، سوره «إذا زلزلت»، و در رکعت دوم، سوره «عادیات» و در رکعت سوم «إذا جاء نصر الله‏» و در رکعت چهارم، سوره «قل هو الله أحد» را بخواند.

مسأله ۱٫

جائز است در صورتى که عجله داشته باشد، تسبیحات را بعد از نماز بگوید. [یعنى دو تا دو رکعت نماز بخواند مانند نماز صبح و بعداً ۳۰۰ بار ذکر تسبیحات اربعه را بگوید]؛^[۱۴] همچنان‏که جائز است در صورتى که حاجتى ضرورى دارد، اصل نماز جعفر را دو قسمت نموده یک دو رکعتى را بیاورد و دو رکعت دیگر را بعد از بر آمدن حاجتش بخواند.

مسأله ۲٫

اگر بعضى از تسبیحات را در جاى خودش فراموش کند، اگر در محل‏هاى دیگر به یادش آمد؛ در همان‏جا قضایش را به‏جا مى‏آورد و تسبیحات همان محل را نیز مى‏خواند.^[۱۵] بنابراین اگر تسبیحات رکوع را فراموش کرد و بعد از سربرداشتن از آن، به یادش آمد، در همان‏جا ده تسبیح رکوع را قضا نموده، تسبیح خود آن محل را نیز مى‏خواند و همچنین در محل‏ها و در احوال دیگرِ نماز. و اگر بیادش نیامد، تا از نماز فارغ شد، بهتر و به احتیاط نزدیک‏تر، آن است که تسبیحات فراموش شده را به امید ثواب بیاورد.^[۱۶]

– یادآورى:

۱- براى نماز جعفر، دعاهاى بسیار زیبا و آدابى ذکر شده است که اگر با این دعاها و آداب به جا آورده شود، زودتر و بهتر نتیجه بخش خواهد بود. براى اطلاع از این دعاها به مفاتیح الجنان مراجعه کنید.

۲- درباره شیوه خواندن و احکام مربوط به این نماز، نظرهاى متعدد وجود دارد که ما شیوه مشهور را از امام خمینى قدس سره نقل کردیم.

۳- با وجود آن‏که مى توان ابتدا نماز را بدون تسبیحات خواند و بعد، تسبیحات آن را خواند، باید توجه داشت که این کار، تأثیرات نماز را خواهد کاست.

۴- این نماز، بین مردم، به نمازى طولانى مشهور شده است تا جایى که ضرب المثل شده است؛ در صورتى که به‏طور معمول، این نماز بیشتر از نیم ساعت طول نمى‏کشد که اگر اندکى حضور قلب در آن باشد، شیرینى آن باعث مى‏شود نماز، هرگز طولانى جلوه نکند.

به شما که رشد معنوى و برآورده شدن نیازهایتان، آرزوى ما است، خواندن این نماز را سفارش کرده و از شما خواهشمندیم پس از خواندن این نماز، دوستان خود در نشریه خُلُق را از دعاى خیر، فراموش نفرمایید.

 پیوست‌ها:

[۱] . میزان الحکمه، محمدى رى شهرى، ج ۲، ص ۴۰، باب البلاء؛ عدل الهى، مرتضى مطهرى، ص ۱۶۶٫

[۲] . اشاره به آیه شریفه:« یا ایها الذین آمنوا اتقّوا الله و ابتغوا الیه الوسیله …»، سوره مائده: ۳۵٫

[۳]  در محضر آیت الله بهجت، محمد حسین رخشاد، نشر سماء، چ ۳، قم، ۱۳۸۲، ج ۱، ص ۴۹٫

[۴]  .برگى از دفتر آفتاب، رضا باقى زاده، نشر مشهور، چ دهم، قم، ۱۳۸۲، ص ۲۰۴٫

[۵]  .مفاتیح الجنان، نماز جعفر طیار.

[۶] . العروه الوثقى( للسید الیزدی)، ج ۲، ص ۱۰۵٫

[۷] . جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، ج ۱۲، ص ۱۹۹٫

[۸] . حجت الاسلام حسین دانى در گفتگو با خبرنگار اجتماعى باشگاه خبرى فارس.

[۹] . متن سخنرانى آیت الله ناصرى، مسجد کمرزرین اصفهان، رمضان المبارک، ۱۳۸۵ ه- ش.

[۱۰] . مجله خُلُق، شماره ۸٫

[۱۱] . بحارالانوار، ج، ص.

[۱۲] . سخنرانى ایشان در جمع طلاب حوزه علمیه، قم، مؤسسه فرهنگى دارالهدى، ۱۲/ ۷/ ۸۸٫

[۱۳] .من لایحضره الفقیه، ج ۱، ص ۵۵۴٫

[۱۴] .ر. ک: کافی، ج ۳، ص ۴۶۶٫

[۱۵] .وسائل‏الشیعه، ج ۸، ص ۶۱٫

[۱۶] . تحریر الوسیله، ج ۱، ص ۲۴۳؛ و بنگرید: العروه الوثقى( للسید الیزدی)، ج ۲، ص ۱۰۷٫