اشاره‏

در شماره پیشین به مناسبت ماه مبارک رمضان از سخنان حکیمانه رهبر فرزانه انقلاب درباره انس با قرآن بدین شرح بهره بردیم:

تلاوت مقدمه انس با قرآن، صوت زیبا زیور قرآن، تهذیب راه انس با قرآن، آثار انس با قرآن و اینک نظر شما را به ادامه آن بحث جلب مى‏کنیم:

موانع انس با قرآن‏

در مسیر انس با قرآن موانعى وجود دارد؛ شناخت و رفع آن‏ها لازم است. برخى از آن‏ها عبارتند از:

الف) عدم آشنایى به زبان عربى‏

خداوند متعال قرآن را به زبان عربى نازل فرموده است. «إِنَّا أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ‏»^[۱] ما آن را قرآنى عربى نازل کردیم، شاید شما درک کنید (و بیندیشید)!. بى تردید این داراى حکمت است که الآن ما در صدد بیان آن نیستیم؛ حال براى بهره‏گیرى از این کتاب آسمانى باید با زبان آن آشنا بود. عدم معرفت به زیبایى‏هاى این زبان مانعى در مسیر انس با قرآن محسوب مى‏شود.

رهبر فرزانه انقلاب مى فرماید: «متأسفانه ما حجاب زبانى داریم، حجاب لغوى داریم؛ این کمبود ماست. یعنى کمبود ملت‏هاى غیر عرب است. کسانى که زبانشان عربى است، همین‏طور که قارى تلاوت مى‏کند، این‏ها که نشسته‏اند، و لو نه به‏صورت کامل، آن را مى‏فهمند؛ بیان قرآن، بیان فصیح و بلیغ و خیلى والایى است و هرکسى جزئیات این بیان را نمى‏فهمد. بلاتشبیه مثل گلستان سعدى که انسان آن را مثلًا در جمعى بخواند. خوب، گلستان سعدى فارسىِ بلیغ است، مردم هم مى‏فهمند؛ اما دقائق و جزئیاتش را فقط ادبا، اهل ذوق و اهل درک بالا مى‏فهمند. حالا این را هزاران برابر بکنید. قرآن این‏جورى است. دقائق و لطائف و جزئیات را ممکن است مستمعِ عرب‏زبانِ معمولى نفهمد، اما بالاخره مفهوم این کلمات را مى‏فهمد؛ لذا دلش رقیق مى‏شود؛ لذا در شنیدن تلاوت قرآن اشک مى‏ریزد؛ چون موعظه الهى را درک مى‏کند. این حجابى است که ما داریم و قابل حل هم هست. …»^[۲]

ب) عدم استمرار

پرداختن موقت به امور معنوى و عبادى یکى از آفات در مسیر معنویت به شمار مى‏آید. استمرار در تلاوت شرط بهره‏مندى از چشمه زلال کلام الهى است. رهبر معظم انقلاب اسلامى چنین مى‏فرماید: «اشکال [دیگر] این است که ما در ماه مبارک رمضان که ماه تلاوت قرآن و ماه نزول قرآن و ماه جلسات است و ما هم که این جلسه را داریم و جلسات فراوانى هم در مساجد و محافل گوناگون است، ماه رمضان که تمام شد، قرآن را ببندیم و ببوسیم و بگذاریم کنار. این نباید اتفاق بیفتد. قرآن را بایستى از خودمان جدا نکنیم. دائم باید با قرآن مرتبط و مأنوس باشیم. حالا در روایات دارد که هر روز لااقل پنجاه آیه قرآن بخوانید. این، یکى از معیارهاست. اگر نتوانستید، روزى ده آیه قرآن بخوانید؛ نگویید سوره حمد را مى‏خوانم و این چند آیه سوره حمد با چند آیه سوره قل‏هواللهَ- یک رکعت مى‏شود همان ده آیه‏اى که فلانى مى‏گوید. نه، غیر از آن قرآنى که در نماز مى‏خوانید- چه نماز نافله، چه نماز فریضه- قرآن را باز کنید، بنشینید، با حضور قلب، ده آیه، بیست آیه، پنجاه آیه، صد آیه بخوانید. قرآن را براى تدبر کردن و فهمیدن و استفاده کردن بخوانید. یک نوع قرآن خواندن این است که انسان ظاهر قرآن را بگیرد بخواند تا آخر. این نوع، نمى‏خواهیم بگوییم هیچ اثرى ندارد. البته بنده سابق‏ها مى‏گفتم هیچ اثر ندارد، بعد تجدید نظر کردم. نمى‏شود گفت هیچ اثر ندارد، ولى اثرش در قبال آن اثرى که متوقعِ از تلاوت قرآن است، شبیه هیچ است؛ نزدیک هیچ است.»^[۳]

تدبر در قرآن‏

تدبّر در قرآن از جمله مسائلى است که ابتدا در قرآن مجید به آن توجه شده و کسانى را که در قرآن تدبّر نمى‏کنند، سخت مورد نکوهش قرار داده و فرموده است: «أَفَلَا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا»^[۴] آیا آن‏ها در قرآن تدبّر نمى‏کنند یا بر دل‏هایشان قفل نهاده شده است.

مقام معظم رهبرى بهره‏گیرى از تمام معارف قرآن را زمانى میسر مى‏دانند که در این کتاب بزرگ تدبر کنیم. ایشان مى‏فرماید: «قرآن کتاب نور، کتاب معرفت، کتاب نجات، کتاب سلامت، کتاب رشد و تعالى و کتاب قرب به خداست. ما این خصوصیات را چه وقت از قرآن به دست مى‏آوریم؛ برادران عزیز؟ همین که قرآن را در جیبمان بگذاریم کافى است؟ این‏که در هنگام سفر، از زیر قرآن رد شویم کافى است؟ امروز من مى‏گویم، این‏که ما در جلسه تلاوت قرآن شرکت کنیم کافى است؟ این‏که حتى قرآن را با صداى خوش تلاوت کنیم یا تلاوت خوش را بشنویم و از آن لذّت ببریم کافى است؟ نه. چیز دیگرى لازم دارد. آن چیست؟ آن تدبّر در قرآن است. باید در قرآن تدبّر کرد. خودِ قرآن در موارد متعدد از ما مى‏خواهد که تدبّر کنیم. عزیزان من! اگر ما یاد گرفتیم که با قرآن به‏صورت تدبّر، انس پیدا کنیم، همه خصوصیاتى که گفتیم حاصل خواهد شد.»^[۵]

حفظ مقدمه تدبر

یکى از مسائلى که مسلمانان به آن اهتمام داشتند، حفظ قرآن است. هر چند براى خواندن قرآن از روى کتاب آسمانى فضایل خاصى در روایات بیان شده، اما بر حفظ قرآن در سینه‏ها نیز تأکید گردیده است. حفظ قرآن، بزرگ‏ترین نعمت الهى است. از رسول خدا صلى الله علیه و آله نقل شده که فرمود: « مَن أعطاهُ اللهُ حِفظَ کتابِهِ فَظَنَّ أنَّ أحَدا اعطیَ أفضَلَ مِمّا اعطیَ فقد غَمَطَ أفضَلَ النِّعمَهِ‏.»^[۶]

پیامبر خدا صلى الله علیه و آله: هر کس که خدا نعمت حفظ کتاب خود را به او عطا کند و آن کس گمان کند که به دیگران نعمتى بزرگ‏تر از این نعمت او داده شده است، بى گمان نسبت به بزرگ‏ترین نعمت تحقیر و ناسپاسى روا داشته است.

یا در روایت دیگرى از امام صادق صلى الله علیه و آله مى‏خوانیم: « الْحَافِظُ لِلْقُرْآنِ الْعَامِلُ بِهِ مَعَ السَّفَرَهِ الْکِرَامِ الْبَرَرَه‏»^[۷]

حافظ قرآن که به آن عمل کند با سفیران (وحى) خدا که بزرگوار و نیکو رفتار هستند، خواهد بود.

مقام معظم رهبرى در این زمینه مى‏فرماید: «حفظ قرآن یک نعمت بزرگ است. این جوان‏ها و نوجوان‏ها سن توانائى حفظ را قدر بدانند. شماها در سنى هستید که مى‏توانید حفظ کنید و در ذهنتان بماند. ما هم مى‏توانیم حفظ کنیم؛ در سنین ما هم مى‏شود؛ اما خیلى ماندگار نیست؛ زود از ذهن ما مى‏رود. این‏طور نیست که در سنین امثال بنده نشود حفظ کرد؛ چرا؟ سنین بالاتر از ما- یعنى سنین هفتاد و پنج، هشتاد مى‏شود حفظ کرد. من شنیدم مرحوم آیت‏اللهَ خوئى در همین سال‏هاى آخر عمر قرآن را حفظ کرده بود. خیلى مهم است؛ پیرمرد مثلًا هشتاد ساله قرآن را حفظ کند! مى‏شود حفظ کرد، اما ماندگار نیست؛ از ذهن زائل مى‏شود. اگر شما در دوره جوانى و بخصوص در دوره نوجوانى؛ یعنى از سن همین نوجوان‏هایى که اینجا براى ما تلاوت کردند یا بالاتر از این‏ها، قرآن را حفظ کنید، این یک سرمایه و ذخیره‏اى براى شماست. و امکان تدبر در قرآنى که در حفظ انسان هست، به مراتب بیشتر از امکان تدبر براى کسى است که قرآن را حافظ نیست. گاهى انسان یک آیه‏اى را در قرآن نگاه مى‏کند، مثل این‏که هرگز این آیه را تلاوت نکرده؛ اما کسى که حافظ هست، چنین چیزى برایش پیش نمى‏آید.»^[۸]

معظم له به نکته‏اى ظریف اشاره مى‏کنند و مى‏گویند: «البته من یک‏ تذکّر هم بدهم: ذهن این بچه‏ها را با اعداد رایانه‏اى پر نکنید. ما چه کار داریم که فلان سوره چند حرف دارد؟ روزگارى این گونه مسائل لازم بود. روزگارى که خوف تحریف وجود داشت، لازم بود عدد کلمات و عدد حروف، محفوظ باشد. امروز قرآن، هزاران چاپ شده است. چه‏کسى جرأت دارد یک حرف از قرآن کم یا زیاد کند؟ این کارها امروز لازم نیست. به‏جاى این کارها، بگویید حفظ کنند که در خواتیم آیات، تعبیراتِ مثلًا «و هو السّمیع العلیم» چند جا در فلان سوره آمده است. سمیع یا علیم یا قدیر؛ چند تا از این‏ها با هم آمده است. کدام یک با هم آمده است. این‏ها خوب است. این‏ها را حفظ کنند. این‏ها در فهم معانى آیات تأثیر مى‏گذارد. ببینند در آیاتِ مثلًا اوّلِ این سوره تا آخر سوره، چند بار کلمه وحى آمده است. مثلًا در چند آیه به پیامبر اشاره شده است که این قرآن به‏سوى تو وحى مى‏شود. مثلًا نکات مکرّر در سوره- هر سوره‏اى را که مى‏خواهد بخواند- استخراج شود. فرض بفرمایید این آیات مربوط به سوره «فصّلت» است. در این سوره راجع به وحى مکرراً صحبت شده است. نوجوان این نکات را استخراج و حفظ کند. این‏ها مهمّ است. این‏که چند حرف است یا صفحه چندم است، مهم نیست.»^[۹]

عمل به قرآن‏

آنچه تا کنون ذکر شد اعم از قرائت، حفظ و حتى تدبّر در قرآن، همه مقدمه بود تا ما با این کتاب آسمانى آشنا شویم. تا زمینه براى عمل به این کتاب و نسخه شفابخش فراهم شود.

رهبر فرزانه انقلاب در بیانى چنین سفارش مى‏کنند: «عزیزان من! این تلاوت که ما این قدر بر آن اصرار داریم، قدم اوّلِ لازم است. قرآن، خودش را به زبان‏هاى مختلف تعریف مى‏کند؛ از جمله این‏که مى‏فرماید: «إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدی لِلَّتی هِیَ أَقْوَم‏»^[۱۰] یعنى قرآن، انسان را به بهترین راه، بهترین کار، بهترین نظام، بهترین شیوه، بهترین اخلاق و بهترین روش‏هاى عمل فرد و جامعه هدایت مى‏کند. امروز همه بشر محتاج قرآنند؛ اما ما مسلمانان اگر به قرآن عمل نکنیم، خسارتمان، بیشتر از دیگران است؛ چون ما این نسخه و این دستورالعمل را داریم، تجربه تاریخى آن را هم داریم. بشریت در صدرِ اوّل به برکت عمل به قرآن، در علم، در اخلاق، در عمل و در پیشرفت‏هاى گوناگون مادّى و معنوى، اوج پیدا کرد. قرآن، همیشه زنده است. قرآن، نیازهاى انسان را مورد توجّه قرار مى‏دهد. قرآن در هر عصرى مى‏تواند بهترین نسخه سعادت انسان‏ها باشد.»^[۱۱]

مقام معظم رهبرى یکى از اشکالاتى را که در مورد نحوه ارتباط ما با قرآن مى‏فرماید همین بسنده کردن به مقدمات و عمل نکردن به مضامین حیات‏بخش این کتاب آسمانى است. «یک اشکال این است که ما خیال کنیم تلاوت قرآن و انس با قرآن و رواج قرآن یعنى فقط همین. این، یک اشکال بزرگى است که مبادا ما دچار این بدفهمى و کج‏فهمى بشویم. بنده به این تلاوت‏ها خیلى اعتقاد دارم … لیکن همه این‏ها مقدمه است؛ مقدمه براى حاکمیت فضاى فرهنگى قرآن در ذهن جامعه ما. یعنى شما جوان مسلمان، مرد و زن مسلمان، کودکان مسلمان باید با قرآن انس پیدا کنید. قرآن را به معناى حقیقىِ مخاطب قرار گرفتنِ در مقابل خدا، بخوانید و در آن تدبر کنید و از آن بیاموزید. مرحله بعدش هم عمل است؛ اما من‏

مرحله قبل از عمل را عرض مى‏کنم: آموختن قرآن، فهم معارف قرآن، تدبر در آیات قرآن و کلمات قرآنى.»^[۱۲]

معظم له آثارى را براى عمل به قرآن بیان مى‏کنند: «عمل به قرآن و دستورات اسلام علاوه بر ثمرات مادى، موجب آرامش و سکینه در جامعه و سعادت مردم خواهند شد.»^[۱۳]

ایشان درد اکثر جوامع را در دورى از دستورات قرآن مى‏دانند و چنین مى‏فرماید: «امروز جوامع بشرى در اقصى نقاط عالم، به خاطر دورى از معنویت، دورى از حقیقت انسانیت، دورى از اخلاق و دورى از خدا، وضعى پیدا کرده‏اند که این همه پیشرفت مادّى هم نمى‏تواند آن‏ها را خوشبخت کند. چرا؟ مگر امروز بشر از همیشه ثروتمندتر و عالِمتر نیست؟ مگر امروز بشر، بیش از همیشه با ابزارهاى آسان کننده زندگى مواجه نیست؟ پس چرا زندگى این قدر تلخ است؟! چرا این همه اختلاف در عالم هست؟ چرا این همه جنگ هست؟ چرا این همه نامردمى هست؟ چرا جوانان در ثروتمندترین کشورهاى عالم، احساس خوشبختى نمى‏کنند؟ آیا بشر براى خوشبختى چه چیزى لازم دارد که در اختیارش نیست؟ جواب، یک کلمه است: بشر، پیام انبیا را کم دارد؛ بشر، نسخه آرامش بخش و آسایش‏بخش انبیا را در دست ندارد، یا به آن عمل نمى‏کند. بدبختى‏ها اینجاست. این قرآن، کامل‏ترین نسخه‏ها را در اختیار دارد.»^[۱۴]

پژوهش‏

پژوهش در مباحث قرآنى توفیق الهى است؛ این پژوهش در سخنان مقام معظم رهبرى داراى شرایط زیر است:

الف) صفاى درون‏

یک نکته مهم در کارهاى پژوهشىِ قرآنى این است که فردى که مى‏خواهد در طریق کار قرآن حرکت بکند، دل را براى مواجهه با حقیقت ناب قرآنى آماده کند؛ یعنى آن پاکیزگى دل. اگر دل پاکیزه نباشد، آماده پذیرش حق و حقیقت از زبان قرآن نباشد، دلبسته مبانى غیر اسلامى و غیر الهى باشد، با قرآن مواجه بشود، از قرآن استفاده‏اى نخواهد کرد.^[۱۵]

ب) انس با قرآن‏

یک نکته دیگر در مورد پژوهش‏هاى قرآنى این است که در پژوهش‏هاى قرآنى توجه به کارهاى علمىِ مبنایى و اصولى خیلى لازم است. اینجور نیست که هر کس عربى بلد بود، بتواند از قرآن همه مطالب را بفهمد و درک بکند؛ بتواند یک پژوهنده قرآنى باشد؛ نه. اولًا انس با خود قرآن لازم است؛ یعنى پژوهنده قرآنى باید با مجموع قرآن مأنوس باشد؛ تلاوت قرآن، دوباره خواندن قرآن، سه باره خواندن قرآن، تدبرهاى شخصى در قرآن، کمک مى‏کند به این‏که ما وقتى در یک موضوع خاصى در قرآن دنبال حقائق مى‏گردیم، درباره آن موضوع بتوانیم راه به جائى ببریم؛ پس خود انس با قرآن لازم است.^[۱۶]

ج) آشنایى با مبادى فهم قرآن‏

بعد هم کیفیت استفاده‏ى از قرآن؛ این شیوه‏اى که علماى دین ما، فقهاى ما در استفاده از آیات و روایات دارند، یک شیوه تجربه شده است، یک متد علمىِ پخته شده و رسیده و کاملًا آزموده شده است؛ این‏ها را باید فرا گرفت. نمى‏خواهم بگویم هر کس مى‏خواهد پژوهش قرآنى کند، برود سال‏ها درس طلبگى بخواند؛ مراد من این نیست، اما پژوهش قرآنى بدون این‏که انسان مقدمات و مبادى فهم قرآن را که از جمله آن‏ها همین آشنایى با زبان، آشنایى با نکات و دقائق زبان، آشنایى با بعضى از مبانى اصول فقه است- که این‏ها جزو چیزهاى لازم است این‏ها را باید فهمید؛ و استفاده از روایاتى که در ذیل قرآن هست. این‏ها همه در پژوهش‏هاى قرآنى مؤثر است.^[۱۷]

راهکار ترویج‏

مقام معظم رهبرى براى ترویج فرهنگ قرآن راهکارى را ارائه مى‏دهند و مى‏فرماید: «اگر بخواهید قرآن در خانه‏ها، بین بچه‏ها، بین بزرگ‏ها، بین زن‏ها و مردها رواج پیدا کند، بایستى قهرمانان قرآنى را احترام کنید. این است که ما به این‏ها احترام مى‏کنیم. این‏ها حامل قرآنند، این‏ها عزیزند. زبان این‏ها عزیز است، لب‏ها و دل‏هاى این‏ها عزیز است؛ چون با قرآن مأنوس است. جان ما به قربان قرآن!»^[۱۸]

پیوست:

[۱]. سوره یوسف: ۲٫

[۲] . بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامى در دیدار با قاریان قرآن ۲۲/ ۰۶/ ۱۳۸۶٫

[۳] . همان.

[۴] . سوره محمد: ۲۴٫

[۵] . بیانات مقام معظم رهبرى در مراسم اختتامیه مسابقات قرائت قرآن ۱۴/ ۱۰/ ۱۳۷۳٫

[۶] . میزان الحکمه، ح.

[۷] . کافى، ج ۲، ص ۶۰۳٫

[۸] . بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامى در دیدار با قاریان قرآن ۲۲/ ۰۶/ ۱۳۸۶٫

[۹] . بیانات مقام معظم رهبرى در مراسم اختتامیه مسابقات قرائت قرآن ۱۴/ ۱۰/ ۱۳۷۳٫

[۱۰]. سوره اسراء: ۹٫

[۱۱] . بیانات مقام معظم رهبرى‏در مراسم اختتامیه پانزدهمین دوره مسابقات قرآن ۰۱/ ۰۹/ ۱۳۷۷٫

[۱۲] . بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامى در دیدار با قاریان قرآن ۲۲/ ۰۶/ ۱۳۸۶٫

[۱۳] . مراسم اختتامیه هفدهمین دوره مسابقات بین المللى حفظ، قرائت و تفسیر قرآن کریم ۰۹/ ۰۸/ ۱۳۷۹٫

[۱۴] . بیانات مقام معظم رهبرى‏در مراسم اختتامیه پانزدهمین دوره مسابقات قرآن ۰۱/ ۰۹/ ۱۳۷۷٫

[۱۵] . بیانات در دیدار جمعى از بانوان قرآن پژوه کشور ۲۸/ ۰۷/ ۱۳۸۸٫

[۱۶] . همان.

[۱۷] . همان.

[۱۸] . بیانات مقام معظم رهبرى‏در مراسم اختتامیه پانزدهمین دوره مسابقات قرآن ۰۱/ ۰۹/ ۱۳۷۷٫