محمد سلطانى و رسول عربان‏

اشاره‏

در مقاله پیش، درباره اقسام خوراکى‏ها و نیز فعل و انفعالات آن‏ها در بدن پرداختیم و خوراکى‏ها را به دوازده نوع غذاها، دواها، غذاهاى دوایى و دواهاى غذایى … تقسیم کردیم. اکنون براى تکمیل و روشن شدن بیشتر آن اقسام، مطالبى تذکر داده مى‏شود، تا شناختى کامل‏تر و بهتر حاصل شود.

مطلب اول‏

در دواها و غذاها، قوا و نیروهایى‏^[۱] نهفته است که سبب تأثیرات و افعالى در بدن مى‏شود. این قوا، داراى مراتبى هستند؛ و افعالى هم که از آن‏ها صادر مى‏شوند نیز همان مراتب را دارند که به توضیح آن‏ها مى‏پردازیم:

1. کیفیت و مزاج اولى:

افعال و آثار ادویه و اغذیه‏اى است که مقتضاى مزاج عناصر اشیا است؛ یعنى اجزاى اولیه‏اى که غذا از آن‏ها تشکیل شده است و عبارتند از ارکان چهارگانه (خاک، آب، هوا، نور خورشید) و کیفیات اولیه که عبارتند از حرارت، برودت، رطوبت و یبوست؛ مانند گرمى و سردى که زنجبیل یا خرفه در بدن ایجاد مى‏کند.

2. مزاج و کیفیت ثانوى:

وقتى دوا یا غذایى مرکب از چند جزء باشد، این مرکب، داراى مزاج و کیفیتى غیر از مزاج تک تک اجزاى خود است و تأثیر دیگرى غیر از تأثیر اجزاى خود در بدن ایجاد مى‏کند چون هر دوا و غذاى مرکبى، از اجزایى ترکیب شده است. از طرفى، اجزاى خود آن‏ها، مزاجى براى خود دارند و از عملکرد مزاجِ اجزاى اولیه در یک دیگر، کیفیات دومى به دست مى‏آید که از لوازم کیفیات اولیه است؛ مثل این‏که غذا یا دوا به واسطه برودت مفرط یا یبوست مفرط ایجاد قبض در بدن مى‏کند و مانند احراق که به واسطه حرارت مفرط در اخلاط بدن ایجاد احتراق در خون مى‏کند.

برخى دواها و غذاهاى مرکب داراى مزاج ثانوى‏اند و این‏ها خود بر دو قسم است:

الف. مزاج ثانوى طبیعى، مانند شیر که مرکب است از دهنیت (چربى)، مائیت (آب)، جبنیت (ماده پنیر) و صاحب کتاب مفرح القلوب در اینجا مى‏فرماید:

مزاج ثانوى طبیعى همان مرکب القوى است؛ یعنى هرچه که داراى آثار متعدد است، مرکب القوى است؛ اما در عرف عام مرکب القوى به چیزى گفته مى‏شود که دو اثر متضاد داشته باشد که برخى از تأثیرات زود ظاهر مى‏شود و بعضى دیرتر؛ مثل تریاک که اول ایجاد حرارت مى‏کند و بعد ایجاد برودت و در مواردى از تأثیرات داخل ظاهر مى‏شود و در خارج از بدن اثر دیگرى دارد؛ مثل کلم و ترب و عدس که اگر از خارج ضماد شوند و روى عضو گذاشته شدند، منضج و محلل ماده هستند؛ ولى اگر خورده شوند، ضد این دو اثر را ایجاد مى‏کنند.

ب. مزاج ثانوى صناعى که این هم بر دو قسم است:

1. متوافق القوه: مزاج ثانوى مرکب، موافق با مزاج اجزا مى‏باشد و این، در صورتى است که مزاج همه اجزا مانند هم باشند؛ مثل آش جو که مرکب از جو و گشنیز و کاهو و برگ چغندر و اسفناج و عدس باشد که همه این‏ها مزاج سرد دارند.
2. متضاد القوه: مزاج ثانوى مرکب مخالف با مزاج اجزا باشد و این، در صورتى است که مزاج اجزا متفاوت باشند؛ مثل سکنجبینِ‏ عسلى که مرکب از سرکه و عسل است و مزاج تقریباً معتدلى دارد در حرارت و برودت؛ در حالى که سرکه سرد و عسل گرم است.

مزاج ثانوى صناعى چون شامل تمام معجون‏هاى دوایى و غذایى مى‏شود، شناخت قواعد آن اهمیت فوق العاده‏اى دارد. باید بدانیم چه چیز را با چه چیز دیگر و به چه مقدار از هر کدام ترکیب کنیم، تا دارو و غذایى مرکب با آثار دلخواه و مثبت در بدن حاصل شود. چون بسیارى از خوراکى‏هاى روزمره ما مرکبند، لذا شناخت قواعد و مزاج ثانوى مرکبات اهمیت ویژه‏اى مى‏یابد؛ مثلًا براى تقویت مغز، گوشت مرغ باید با نخود پخته شود و در سرد مزاجان کمى دارچین و زعفران به آن اضافه شود و در گرم مزاجان، با مقدارى گلاب خوش‏بو شود و براى تقویت قواى عمومى بدن امام صادق علیه السلام فرمود:

شکى نبى من الانبیاء الى الله عزوجل الضعف فقال له اطبخ اللحم باللبن فانهما یشدّان الجسم؛^[۲]

پیامبرى از پیامبران درباره ضعف بدنش به خداوند شکایت کرد و خداوند فرمود: «گوشت را با شیر بپز که این دو، جسم را محکم مى‏کنند»

همچنین رسول خدا صلى الله علیه و آله فرمود:

شکى نوح علیه السلام الى ربه ضعف بدنه فاوحى الله تعالى الیه ان اطبخ اللحم باللبن فَکُلْها فانى جعلتُ القوه و البرکه فیهما؛^[۳]

حضرت نوح از ضعف بدنش به خدا شکایت کرد. خداوند متعال به او وحى فرمود: «گوشت را با شیر بپز و بخورکه من، قوت و برکت را در این دو قرار داده‏ام.

و در روایت، این ترکیب براى رفع ضعف قلب که شاید منظور ضعف نفس باشد، نیز توصیه شده است.

بنابراین بحث ترکیب غذا در اصلاح و تهذیب اخلاق و نفس، بسیار مهم است. گاهى باید قواى حیوانى تضعیف شود، تا اخلاقى اصلاح شود و گاهى باید قواى عمومى بدن یا مغز یا قلب تقویت شود، تا مشکلى اخلاقى حل شود و با ترکیب نادرست و جاهلانه، نتیجه معکوس مى‏گیریم و کار اصلاح اخلاق با موانع و مشکلات بیشترى رو به رو مى‏شود؛ چون اخلاق، وابسته به امورى است که یکى از آن‏ها تعدیل قواى بدن است. چه بسا دارو و غذایى مرکب قواى غضبى یا شهوى را از حدّ اعتدال خارج کند و مهار آن، بسى دشوار شود. مطالبى چند در شناخت اغذیه باقى مانده است که در مقالات بعد به نظر خوانندگان گرامى مى‏رسانیم؛ إن‏شاءالله.

3. افعالى که لازمه مرتبه اولى و دومى است: به این گونه که اثر کیفیات اولیه یا کیفیات ثانویه با اثر و فعل صورت نوعیه ترکیب مى‏شوند و اثر و فعل جدیدى را ایجاد مى‏کنند؛ یعنى ترکیب افعال مزاج اولى با فعل صورت نوعیه، اثرى خاص به دنبال دارد مانند اسطخودوس که دارویى با مزاج گرم است و از ترکیب حرارت آن با فعل صورت نوعیه، دوایى تولید مى‏شود که مخصوص مغز است و اخلاط مغز را تلطیف مى‏کند؛ بنابراین گرم کردن اخلاط مغزى، اثرى خاص است که از ترکیب حرارت و فعل صورت نوعیه اسطخودوس حاصل مى‏شود که به آن، تأثیر بالخاصیه گفته مى‏شود. همچنین ترکیب اثر و فعل مزاج ثانوى با فعل صورت نوعى، اثر خاصى در بدن ایجاد مى‏کند؛ مانند خنثى کردن اثر سم در پادزهرها که نتیجه ترکیب فعل مزاج ثانوى با فعل صورت نوعیه آن است؛ یعنى مرکب به واسطه شدت حرارت و لطافت خود قدرت جذب بالایى پیدا مى‏کند که این جذب، اثر مزاج ثانوى است و به قدرت جذب، سم را به خود جذب مى‏کند و سم را باطل و خنثى مى‏کند؛ بنابراین اثر دفع سم ترکیب فعل مزاج ثانوى با فعل صورت نوعیه است.

مطلب دوم‏

اشیایى که در اطراف خود مى‏بینیم، برخى عناصر مفرد و داراى کیفیت اولى‏اند که این کیفیات، حاصل تأثیر صورت نوعى آن‏ها در ماده آن‏ها مى‏باشد؛ مانند آتش که داراى صورت ناریه است و از تأثیر این صورت در ماده آتش، حرارت و یبوست تولید مى‏شود و اگر این آتش در چیز دیگرى هم عمل کند، همین تأثیر را

دارد. برخى اشیا مرکبند که بیشتر چیزهاى اطراف ما، از این قبیل است؛ مانند گیاهان و جمادات و ترکیب در این اشیا کیفیتى ایجاد مى‏کند که حاصل از ترکیب کیفیات عناصر چهارگانه است و از طرفى، این ترکیب عناصر، موضوع براى قبول یک صورت نوعى خاص دیگرى مى‏شود که تأثیر خاصى هم دارد و تأثیر دوا و غذا یا اجسام در بدن یا تنها به صورت است، یا فقط به ماده و یا به کیفیت تنها و یا به صورت و ماده یا به صورت و کیفیت و یا به هر سه که تأثیر هر کدام با دیگرى متفاوت است.

1. تأثیر به صورت نوعى تنها در بدن؛ مانند انداختن چیزى بر گردن که ایجاد محبت کند، یا انگشتر در دست کردن که هرکدام داراى خاصیتى است که این آثار را هم تأثیرات بالخاصیه مى‏گویند. تأثیر در این قسم تنها به صورت نوعى است و فعل و کیفیت و ماده در ترکیب تأثیر آن دخالت ندارد؛ لذا لازم نیست خوراکى باشد؛ بلکه همین که با بدن تماس داشته باشد- مثل بستن به بازو و انگشتر در دست کردن- تأثیر خود را مى‏گذارد.
2. تأثیر ماده به تنهایى در بدن؛ مثل گندم که تنها در بدن تولید خون مى‏کند و ایجاد برودت یا حرارت و … نمى‏کند لذا با همه مزاج‏ها سازگارى دارد.
3. تأثیر به کیفیت به تنهایى؛ مانند زنجبیل که فقط ایجاد حرارت مى‏کند؛ گرچه این ایجاد حرارت، لوازم متعددى به دنبال دارد؛ مثل تقویت حافظه در سرد مزاج‏ها. ولى همه آن‏ها از لوازم تأثیر کیفیت زنجبیل است. البته زنجبیل صورت نوعیه و تأثیر به ماده هم دارد ولى به قدرى کم است که قابل اعتنا نیست؛ لذا آن را مندرج در مؤثرات بالکیفیه کرده‏اند و این مطلبى است که در همه اقسام باید به آن توجه داشت.
4. تأثیر به ماده و کیفیت؛ مانند هندوانه و خیار و کاهو و سبزیجات که به ماده و کیفیت در بدن تأثیر دارند.
5. تأثیر به ماده و صورت؛ مانند روغن گاو و گوسفند و شیر با گردو که با تأثیر به ماده بدن را تغذیه مى‏کند و به صورت نوعى ایجاد فرح و دفع سمّیت مى‏کند.
6. تأثیر ماده و کیفیت و صورت با هم؛ مانند سیب که به ماده بدن را تغذیه مى‏کند و به کیفیت آن را بارد و سرد مى‏کند و به صورت نوعى‏اش مفرح و نشاط آور براى قلب است.
7. تأثیر صورت نوعى با فعل کیفیت؛ مانند اسطخودوس که به کیفیت، ایجاد حرارت مى‏کند و به صورت نوعى، این حرارت را متوجه مغز کرده و اخلاط مغز را تلطیف مى‏کند و مانند کاسنى که سرد است و به صورت نوعى‏اش، گرفتگى‏هاى عروق کبد را باز مى‏کند و با کیفیت خود، ایجاد برودت مى‏کند.

نکته:

بعضى از مرکبات، صورت نوعیه ندارند؛ مثل خاک مخلوط به آب یا شکر مخلوط با آرد نخودچى و دلیل این‏که صورت نوعیه ندارند عدم تحقق مزاج جدید است یعنى امتزاج به تنهایى کافى نیست بلکه امتزاج اتحادى مى‏خواهد و آن هم گاهى با طبخ حاصل مى‏شود گاهى با کوبیدن و گاهى با به هم زدن بسیار و با نبود صورت نوعیه جدید، اثر جدیدى ندارند و مرکباتى که صورت نوعیه دارند دو نوعند:

الف. ترکیبى محکم دارند که اجزا به هیچ وجه از هم جداشدنى نیستند و این نوع دوا و غذاها طورى ترکیب شده‏اند که اجزاى آن‏ها با شستن یا پختن حتى پس از ورود در بدن حرارت غریزى بلکه حرارت آتش نمى‏تواند آن‏ها را از هم جدا کند؛ لذا یک کیفیت و یک خاصیت از آن ظاهر مى‏شود.

ب. ترکیبى محکم و کامل ندارند، لذا اجزاى آن‏ها به شستن در بعضى موارد یا به پختن در بعضى موارد دیگر یا بعد از ورود به بدن در بعضى موارد جدا مى‏شوند؛ مثلًا کاهو یا کاسنى جزء لطیفى دارند که با شستن زائل مى‏شود؛ لذا از شستن آن‏ها نهى شده است. همچنین عدس جزء لطیفى دارد که با پختن جدا مى‏شود و در آب آن داخل مى‏شود لذا نباید آب آن را دور ریخت یا گوشت مرغ و ترب و کلم که جوهرى لطیف دارند و با پخته شدن، وارد آب آن‏ها مى‏شود. در این موارد، با وجود آن‏که ترکیب اتحادى و صورت نوعیه هم دارند ولى این ترکیب تام و محکم نیست و قابل تجزیه است.

چکیده‏

در این مقاله دانستیم که اشیا دو قسمند: مفرد و بسیط که شامل آب، آتش، هوا و خاک است و اشیاى مرکب. این اشیاى مرکب، از اجزایى تشکیل شده‏اند که هر جزء، خود مزاجى دارد و از ترکیب این اجزا، مزاج دیگرى پدید مى‏آید که آن هم تأثیراتى دارد. همچنین از این ترکیب، صورتى ایجاد مى‏شود که آن هم اثرى دیگر دارد و غذاها، داروها و اشیاى اطراف ما از این ترکیب‏ها مى‏باشد که به ماده، صورت و کیفیت در بدن تأثیر دارند. مهم این است که ما این مزاج‏ها را به خوبى شناسایى کنیم و قواعد ترکیب را به درستى رعایت کنیم، تا براى تهیه دوا و غذایى مرکب، نتیجه صحیح را دریافت کنیم؛ زیرا این دواها و غذاهاى مرکبى که آماده نموده و استفاده مى‏کنیم تأثیرى مستقیم در اخلاق و صفات نفسانى ما دارند.

پیوست‌ها:

[۱] . آنچه سبب تأثیر و افعالى در بدن و اشیا مى‏شود.

[۲] . طب الائمه، ابن بسطام، ص ۶۴٫ و ر. ک. کافى، ج ۶، ص ۳۱۶، ح ۳٫ شبیه همین روایت از امام صادق علیه السلام روایت شده است.

[۳] . بحارالانوار، ج ۶۶، ص ۱۰۱، ح ۱۷٫