محمد سلطانى رسول عربان‏

اشاره‏

در مقاله پیشین گذشت که قواى نهفته در اشیا و افعالى که از آن‏ها صادر مى‏شوند، داراى سه مزاج هستند. مزاج ثانوى را نیز به دو نوع تقسیم کردیم؛ طبیعى و صناعى. غذاهایى که روزانه استفاده مى‏کنیم، بیشتر از این دو قسم است که در صحت جسم و اخلاق ما تأثیر مستقیم دارد؛ لذا این بحث و آشنایى با قواعد آن اهمیت ویژه‏اى دارد. گفته شد آثار اشیا یا به ماده، یا به صورت یا کیفیت و … است. اکنون دنباله آن مباحث تقدیم عزیزان مى‏شود.

مطلب سوم‏

در یک وعده غذایى نباید چند غذا را با هم تناول کرد، مگر مواردى که استثنا مى‏شود. سرّ مطلب، مربوط به قواعد ترکیب است. در ترکیب اغذیه و ادویه، ترکیب انضمامى مثل ترکیب شکر با آرد نخودچى کافى نیست؛ بلکه ترکیب اتحادى لازم است. ترکیب انضمامى، آثار جدیدى براى غذا به دنبال ندارد؛ چون آثار جدید، صورت نوعیه جدید مى‏خواهد و صورت نوعیه جدید هم تحقق علت قابلى را مى‏طلبد که همان تحقق مزاج است. در ترکیب انضمامى، مزاج محقق نمى‏شود؛ چون تحقق مزاج در ترکیبات صناعى، راه‏هاى مخصوص مثل طبخ دارد. از طرف دیگر در ترکیب انضمامى، چون مزاج محقق نشده است، اجزاى مرکب هرکدام، فعل مخصوص خود را دارند و هنگامى که وارد بدن مى‏شوند، حرارت غریزى بدن باید به تعدد اجزاى مرکب، فعل متعدد انجام دهد، تا قواى هر یک را بروز دهد و این، خود به بدن فشار مى‏آورد. بعد از آزاد شدن قواى این اجزاى مرکب، افعال آن‏ها روى بدن انجام مى‏شود. اگر این افعال و آثار، هماهنگ نباشند به قواى بدن آسیب وارد مى‏کنند و در مواردى باعث تحیّر طبیعت بدن در تدبیر امور بدن مى‏شوند و همه این‏ها باعث انصراف نفس از عالم قدس به عالم طبیعت مى‏شوند و این، باز داشتن نفس از تکامل و ترقى در عوالم نفوس ناطقه است که ضعف انسان را در محاسن اخلاقى به دنبال خواهد داشت.

از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل شده است در شب نوزدهم ماه مبارک رمضان که ام کلثوم نان جو و یک کاسه شیر و ظرفى از نمک نزد حضرت آورد، حضرت به آن نظر کرد و گریست و فرمود: «اى دختر! دو نان خورش براى من در یک طبق حاضر کرده‏اى؟ مگر نمى‏دانى که من برادر و پسرعم خود، رسول الله صلى الله علیه و آله را متابعت مى‏کنم و تا او از دنیا رفت، دو طعام براى او حاضر نکردند؟»^[۱]

این عمل، نه فقط یک عمل زاهدانه است؛ بلکه رعایت یک قاعده علمى است که در تکامل نفس آدمى نقش‏آفرین است؛ بنابراین براى این‏که چند نوع غذا را بتوانیم در یک وعده تناول کنیم، باید دنبال قواعد ترکیب اتحادى آن‏ها باشیم. قواعد ترکیب اتحادى اغذیه، متعدد است که بعداً به بعضى از آن‏ها اشاره خواهیم کرد. اینک از باب مثال، به یک قاعده اشاره مى‏کنیم:

براى ترکیب اتحادى بین انواع ادویه و اغذیه، راه‏هاى متعددى وجود دارد. یکى از آن‏ها، طبخ است و طبخ چند نوع غذا، قواعدى دارد. یکى از این قواعد، رعایت زمان طبخ هر غذا است.

طبخ هر غذا، به اعتبار غلظت و لطافتش، در جدول زمانى معینى واقع مى‏شود؛ براى مثال گوشت، غلیظتر از حبوبات و حبوبات، غلیظتر از سبزیجات است. اگر بنا داریم غذایى را تهیه کنیم که مرکب از گوشت و حبوبات و سبزیجات است، نباید همه را یک جا در ظرف پخت قرار دهیم؛ زیرا اغذیه لطیف، زودتر پخته مى‏شود و بعد از طى جدول زمانى پخت خود، چرخه غذایى او از بین رفته و خاصیت خود را از دست مى‏دهد و در نتیجه ترکیب اتحاد بین آن و سایر اجزا، محقق نمى‏شود و چه بسا مولّد فضولات در بدن شود یا فاسد شده آن، ترکیب شیمیایى ناشناخته‏اى را با سایر اجزا انجام دهد و مولد امراض شود؛ بنابراین باید ابتدا گوشت، در ظرفِ پخت قرار گیرد، سپس حبوبات و پس از آن، سبزیجات. به این نحو ترکیب که اگر جدول زمانى طبخ گوشت ۶ ساعت باشد و جدول زمانى طبخ حبوبات ۳ ساعت و جدول زمانى طبخ سبزیجات ۱ ساعت، باید ابتدا گوشت در ظرف قرار گیرد و ۳ ساعت بعد حبوبات و ۲ ساعت بعد از حبوبات، سبزیجات در ظرفِ پخت ریخته شوند. در این صورت توانسته‏ایم یک ترکیب اتحادى بین چند نوع غذا برقرار کنیم که بعد از طبخ، یک غذا حساب مى‏شود و بدن براى آزاد سازى قواى آن، یک فعل باید انجام دهد و بعد از آزاد شدن قواى آن هم، غذا یک فعل و یک اثر در بدن به جاى گذارد که البته این فعل و اثر، غیر از فعل اجزا است؛ بلکه اثر جدیدى است که حاصل از ترکیب اتحادى بین چند غذا است.

از آنچه گفته شد، معلوم مى‏شود در هر مورد باید در جست و جوى قواعد ترکیب اتحادى آن باشیم؛ به همین دلیل علم ترکیب در اغذیه و ادویه، از اشرف علوم است. البته ترکیب در غذا، یکى از موارد علم ترکیب است. علم ترکیب، دامنه‏اى وسیع دارد و شامل ترکیب بین «زمان و اشیا»، «مکان و اشیا»، «رفتار و زمان»، «رفتار و مکان»، «رفتار و زمان و مکان»، «رفتار و زمان و مکان و اشیا» و امثال این‏ها مى‏شود؛ لذا نفس آشپز و خصوصیات روحى و روانى او در غذا مؤثر است. این مطلب، در گفتار اهل بصیرت دیده مى‏شود و این‏ها هم از شاخصه‏هاى علم ترکیب است. در روایات است پولى که از آن، غذا تهیه مى‏شود بر نوع اثر غذا مؤثر است.^[۲] مجمع البیان از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل مى‏کند:

إنّ رجلًا قال له إنّى مرجع بطنى فقال علیه السلام: ألک زوجه؟ قال: نعم، قال علیه السلام: استوهب فیها شیئا من مالها طیبه نفسها ثمً اشتر به عسلًا ثم اسکب علیه من ماء السّماء ثم اشربه فأنى سمعت الله سبحانه یقول فى کتابه‏

«وانزلنا من السّماء ماء طهوراً»^[۳]

وقال:«یخرج من بطونها شراب مختلف الوانه فیه شفاء للنّاس‏»^[۴]

وقال‏«فإن طبن لکم عن شى‏ء منه نفسا فکلوه هنیئا مریئا»^[۵]

واذا اجتمعت البرکه و الشفاء و الهنئ المرئى شفیت إن‏شاءالله‏

؛ از این روایت به دست مى‏آید عسلى که از مال هدیه شده از دارایى همسر تهیه شده، حامل اثر دیگرى است؛ چون خود عسل به دلیل آیه شفا است. خرید آن از پول خاص، جزء ترکیب این دوا قرار گرفته است؛ پس معلوم مى‏شود پولى که از آن، غذا یا دوا تهیه مى‏شود، اثر خاص روى غذا دارد و این‏ها همه از شاخصه‏هاى علم ترکیب است و این امر، بسى کار و تحقیق مى‏طلبد.

پیوست‌ها:

[۱] .بحار الانوار، مجلسى، لبنان، مؤسس الوفا، بیروت، ۱۴۰۴ ق، ج ۴۲، ص ۲۷۵٫

[۲] . وسائل الشیعه، حرّ عاملى، مؤسسه آل البیت، ۱۴۰۹ ق، ج ۲۱، ص ۲۸۵٫

[۳] . سوره فرقان: ۴۸٫

[۴] . سوره نحل: ۶۹٫

[۵] . سوره نساء: ۴٫