سؤال
با توجه به ارزش و اهمیت فراوانی که گریه کردن و اشک بر مصائب حضرت ابا عبدالله الحسین علیه السلام دارد، متأسفانه بنده کمتر این توفیق را دارم و از این جهت، بسیار ناراحت هستم. با توجه به نزدیکی ایام با صفای محرم و صفر و گسترده شدن سفره نورانی امام حسین علیه السلام لطفاً برای حل این مشکل، مرا راهنمایی کنید.
پاسخ
قبل از پرداختن به پاسخ، شایان ذکر است که این دغدغه خاطر شما بسیار ارزشمند و قابل تقدیر است. بر این باوریم که هر کس برای امور معنوی، دغدغه خاطر داشته باشد و در این مسیر پرس و جو کند، به لطف الهی و عنایت اهل‌بیت علیهم السلام – ان‌شاءالله- مشکل حل می‌شود.
مقدمه
از بزرگ‌ترین ابزار و وسایل رسیدن به مقامات عالیه و طی مدارج بندگی، اشک چشم و گریه است. اشک و گریه، تنها سلاح مؤمن^۱ در جبهه جهاد اکبر و در مقابل مشکلات و بلاها است. اشک چشم، نشانه رحمت الهی است.^۲ اشک چشم، چشمه رحمتی است که در باطن، قلب و جان آدمی را از پلیدی‌ها و تیرگی‌ها شستشو می‌دهد و صفا و نورانیت انسان را می‌افزاید؛ به ویژه اشکی که بر سید شهیدان عالم، حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام باشد. به تعبیر برخی بزرگان اهل معرفت، اشک بر سیدالشهدا علیه السلام از افضل قربات و بالاترین اعمال صالح می‌باشد و در روایات، آثار و فواید عظیمی برای آن شمرده شده است.
امام رضا علیه السلام می‌فرماید: «پس گریه کنندگان بر مانند حسین علیه السلام باید گریه کنند؛ چرا که گریه بر امام حسین علیه السلام گناهان بزرگ را پاک می‌کند».^۳
امام صادق علیه السلام:«هر کس حسین علیه السلام به یاد او آورده شود و اشک از چشم او جاری شود، اگرچه بسیار اندک باشد، ثوابش به عهده خدا است و خداوند به کمتر از بهشت برای او راضی نمی‌شود».^۴
با این همه بشارت و آثار فراوان مادی و معنوی که برای گریه بر حسین علیه السلام ذکر شده، شایسته است همه ما برای انجام این عمل صالح و به دست آوردن این توفیق عظیم، تلاش بیشتری کنیم.
برای حل این مشکل و موفق شدن به این عمل عظیم، می‌بایست زمینه‌ها را فراهم کرد و از طرفی لازم است موانع موجود را هم بر طرف نمود، تا موفقیت مورد نظر حاصل شود.
الف. عوامل زمینه‌ساز گریه بر حسین علیه السلام
۱٫تحصیل غم
گریه سوگ و غم، در واقع جلوه رفتاری و خارجی غمگینی است؛ پس اگر در پی گریه هستیم، باید غم را تحصیل کنیم که حالت برانگیزنده گریه است. غمگین بودن، واکنشی است به یک رویداد رنج‌آور، و حالتی است که به دنبال از دست دادن یک شیء و یا شخص عزیزی پدیدار می‌شود که به وی دلبستگی وجود دارد؛ از این رو اگر بخواهیم بر امام حسین علیه السلام گریه کنیم، باید دلبسته او شویم تا غم امام در دل ما خانه کند و از شهادت و مصائب او غمگین شویم؛ لذا قلبی که دلبسته امام نیست و به چیز دیگر و یا حتی امور مغایر با آن حضرت دلبسته باشد، ‌از نبودن امام، متلاطم نمی‌شود و آرام و قرار او به هم نمی‌خورد.
تبیین این فرابند را در سه فراز بعدی توضیح می‌دهیم:
۲٫معرفت امام علیه السلام
راه تحصیل دلبستگی، معرفت و شناخت است. آشنایی با چیزی یا شخصی و پی‌بردن به ارزش آن، باعث دلبستگی می‌شود. معرفت به امام حسین علیه السلام و اهداف و مرام او و نقش او در عالم هستی و حیات اجتماعی و فردی ما و همچنین آثار ارتباط با او در حیات دنیوی و آخروی ما و … و زیستن بر اساس این شناخت، باعث دلبستگی به امام علیه السلام می‌شود.
هر چه انسان، به امام علیه السلام و خاندان و اصحاب باوفای او معرفت داشته و مقام و عظمتشان را بیشتر بشناسد، موقع ذکر مصیبت‌ها و مظلومیت ایشان، بیشتر متأثر و ناراحت شده و به راحتی اشک از دیدگانش جاری می‌شود. اگر امام حسین علیه السلام را بشناسیم، لازم نیست مصیبت‌های بزرگ ایشان را برای ما بازگو کنند تا اشکمان جاری شود. اگر بدانیم و باور کنیم که سیدالشهدا علیه السلام ولی خدا، اسم اعظم الهی و حجت او و سلطان هستی است، آن‌گاه همین که بگویند او با لب تشنه شهید شد، کافی است تا مروارید اشک از دیدگانمان جاری شود.
در اهمیت تحصیل معرفت، همین کافی است که در روایت آمده هر کس توفیق اطاعت خدا و معرفت امام را به او بدهند، پس خیر کثیری که در قرآن از آن صحبت شده را به او داده‌اند.^۵
برای رسیدن به این مهم، توصیه می‌کنیم شرح‌های زیارت جامعه کبیره، از جمله شرح آیت الله جوادی آملی بر این زیارت شریف را مطالعه کنید.
۳٫محبت امام علیه السلام
چنانچه اشاره شد، نتیجه معرفت به امام حسین علیه السلام ایجاد محبت آن حضرت در دل است. هرچه انسان کسی را بیشتر دوست داشته باشد، از خوشحالی او بیشتر خوشحال شده و از ناراحتی او بیشتر ناراحت می‌شود. خصوصاً که محبوب انسان حسین علیه السلام باشد. اگر عشق و محبت سید الشهدا علیه السلام نصیب ما شود، با یاد حضرت، منقلب شده و توفیق گریه حاصل می‌شود.
آری! حب اهل‌بیت علیهم السلام طرفه اکسیری است که مس وجود آدمی را طلا می‌کند و اثرات بی‌شماری دارد که یکی از آن‌ها، توفیق‌ بهتر برای گریه بر حسین علیه السلام است. برای بدست آوردن محبت، قدم اول همان معرفت ایشان است و قدم‌های بعدی توسل و توجه هر روزی به ایشان و تقوا و طهارت نفس است.
۴٫انس و پیوند قلبی با حضرت اباعبدالله علیه السلام و واقعه عاشورا
برای این‌که معرفت و محبت انسان، همیشه شعله‌ور بماند و در صفحه دل اثرگذار باشد و در زیر غبارهای غفلت‌ دفن نشود، لازم است انسان پیوند و انس خود را با ایشان برقرار کند.
عزاداری که حسین علیه السلام در صفحه دل او و ذهن و فکر او حضوری پررنگ و هر روزی دارد، خیلی راحت‌تر و بهتر می‌تواند در عزاداری ایشان عرض ارادت کند؛ اما عزاداری که کمتر از امام حسین علیه السلام یاد کرده، دیرتر و سخت‌تر می‌تواند عزاداری مطلوبی برای ایشان داشته باشد؛ از این‌رو چقدر نیکو است که تلاش کنیم انس و ارتباطمان را در طول سال و هر روز و نه فقط ایام محرم و صفر با ایشان حفظ کنیم؛ برای مثال، با توجه به ظرفیت خود و مقدار انس با ادعیه و زیارات، لازم است هر روز با حضرت در ارتباط باشیم. هرگاه آبی نوشیدیم، یادی از عطش حسین علیه السلام و فرزندان او کنیم و به ایشان سلام دهیم. حداقل هر شب قبل از خواب رو به کربلای حسین علیه السلام بایستیم و عرض کنیم: «السلام علیک یا ابا عبدالله الحسین» و یا بعد از هر نماز واجبی به حضرت سلام دهیم و یا این‌که هر روز زیارت عاشورا بخوانیم.
همچنین سعی کنیم درباره امام حسین علیه السلام و قیام وی، به ویژه در ایام محرم و صفر مطالعه کنیم. کربلا، زوایا و ابعاد پنهان بسیاری دارد که باید با مطالعه و تفکر و توجه، به آن‌ها رسید. بی‌تردید اگر با این حرکت عظیم الهی انس فکری و قلبی پیدا کنیم، بدون مداح و ذکر مصیبت، اشک‌ریز غم حسین علیه السلام خواهیم شد.
ب. موانع گریه بر حسین علیه السلام
برای رسیدن به توفیق اشک بر اهل‌بیت علیهم السلام علاوه بر ایجاد زمینه‌ها، گاهی موانعی وجود دارد که باید برطرف شود. در اینجا به برخی اشاره می‌کنیم:
۱٫عوارض جسمانی
گاهی گریه نکردن، ریشه در امور جسمانی دارد که لازم است با رجوع به متخصص، این مانع برطرف شود.
۲٫جهل
یکی از عواملی که مانع از گریستن می‌شود، عدم آگاهی از حکمت، فلسفه و آثار اشک بر اهل‌بیت علیهم السلام به ویژه امام حسین علیه السلام است. برخی نه تنها از حکمت‌ها و آثار آن آگاهی ندارند و این عمل را ضروری نمی‌دانند؛ بلکه غیر معقول و خرافی نیز می‌دانند؛ که برخی از شبهات مخالفین نیز به این موضوع دامن می‌زند. از این رو لازم است در این راستا، مطالعه و از اهل علم سؤال کنیم تا جهل‌زدایی صورت پذیرد و از این فیض بزرگ محروم نمانیم.
۳٫قساوت قلب
یکی از موانع مهم گریه بر امام حسین علیه السلام قساوت قلب است. بر اساس تصویری که اهل‌بیت علیهم السلام از انسان ارائه می‌دهند، قلب و دل انسان، صفحه نگارشی گسترده است که چشم و زبان و گوش، قلم‌های یادداشت آن می‌باشند؛ یعنی آدمی هر کاری که می‌کند، هر آنچه را می‌بیند یا می‌شنود یا می‌گوید، در واقع در همان لحظه مشغول یادداشت آن بر قلب خود است؛ لذا امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: «القَلْبُ مُصْحَفُ الْبَصَر»^۶ . پس قساوت دل، یا نورانیت دل حاصل یادداشت‌هایی است که قلم چشم، زبان و گوش بر آن نگاشته‌اند.
برای توضیح این مطلب، به بیان برخی از عوامل قساوت قلب می‌پردازیم:
الف. گناه
حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:
مَا جَفَّتِ الدُّمُوعُ إِلَّا لِقَسْوَهِ الْقُلُوبِ وَ مَا قَسَتِ الْقُلُوبُ إِلَّا لِکَثْرَهِ الذُّنُوب؛^۷
چشم‌ها خشک نمی‌شوند، مگر به سبب قساوتی که دل‌ها پیدا می‌کنند و دل‌ها قساوت پیدا نمی‌کنند، مگر به سبب گناهانی که انجام می‌شود.
لذا سزاوار است عزادار امام حسین علیه السلام، در همه عمر به ویژه ایام عزای حسینی، گناهان خود را ترک کند تا موانع بهره‌بردن از سفره نورانی امام حسین علیه السلام برطرف شود، خصوصاً گناهانی که با چشم انجام می‌شود. چشمی که آلوده به نگاه حرام است، اگر لطف اهل‌بیت علیهم السلام نباشد، توفیق گریه بر حسین علیه السلام را از دست می‌دهد.
ب‌.پرخوری
رسول اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید: «دل‌های خود را با زیاد خوردن غذا و نوشیدنی‌ها نمیرانید؛ چرا که قلب آدمی نیز مانند زمین کشاورزی است. اگر زیاد آب بخورد، خواهد مرد».^۸
ج‌.خنده زیاد
در روایات اهل‌بیت علیهم السلام برای خندیدن زیاد، آثار سوء فراوانی ذکر کرده‌اند: از جمله این‌که: موجب مردن دل انسان، محو شدن ایمان، از بین رفتن هیبت و وقار مؤمن، حقیر شدن روز قیامت و … می‌شود.^۹
امام علی علیه السلام : من کثر ضحکه مات قلبه؛^۱۰
کسی که خندیدنش زیاد شود، قلبش می‌میرد.
د‌.پرگویی
پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله: لَا تُکْثِرُوا الْکَلَامَ بِغَیْرِ ذِکْرِ اللهِ فَإِنَّ کَثْرَهَ الْکَلَامِ بِغَیْرِ ذِکْرِ اللهِ قَسْوُ الْقَلْبِ إِنَّ أَبْعَدَ النَّاسِ مِنَ اللهِ الْقَلْبُ الْقَاسِی؛^۱۱
زیاد صحبت نکنید، مگر هنگام یاد خدا، چرا که زیاد سخن گفتن، در دل انسان قساوت ایجاد می‌کند و دورترین مردم از خدا کسی است که قلب او قساوت داشته باشد.
هـ . گوش دادن به موسیقی حرام
حضرت محمد صلی الله علیه و آله: «سه چیز است که باعث قساوت قلب می‌شود: گوش دادن به موسیقی حرام، صید کردن حیوانات، رفت و آمد نزد سلطان و صاحبان قدرت».^۱۲
و. بحث و جدل و دشمنی
امیرالمؤمنین علیه السلام ما را از بحث و جدل‌های بی‌نتیجه و دشمنی بر حذر می‌دارد و می‌فرماید: این‌ها باعث مریض شدن قلوب برادران و روییدن نفاق میان آن‌ها می‌شود.^۱۳
در روایات، برخی عوامل نرم شدن و آباد شدن و نورانیت قلب شمرده شده است که به آن‌ها اشاره می‌کنیم.
عوامل حیات و نورانیت دل
۱٫ذکر و یاد الهی
امام باقر علیه السلام : «با زیاد ذکر گفتن در خلوت‌، اسباب نرمی دلت را فراهم کن».^۱۴
۲٫تلاوت قرآن
پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله: «پاک کننده دل‌ها، ذکر خدا و تلاوت قرآن است».^۱۵
۳٫استغفار
امام صادق علیه السلام: «قلوب هم مانند مس، زنگار می‌گیرند؛ پس با استغفار کردن، زنگار دل‌ها را برطرف کنید».^۱۶
۴٫همنشینی اولیا و علما و یادگرفتن حکمت
امام علی علیه السلام : لِقَاءُ أَهْلِ الْمَعْرُوفِ وَ عِمَارَهُ الْقُلُوبِ مُسْتَفَادُ الحِکْمَهِ؛^۱۷
ملاقات با اهل معرفت، آباد کننده دل‌ها و جایگاه بدست آوردن حکمت است.
رسول خدا صلی الله علیه و آله: «خداوند متعال می‌فرماید: مذاکره علمی میان بندگان من، از مواردی است که دل را زنده می‌کند؛ زمانی که این مذاکره به شناخت او منتهی می‌شود».^۱۸
۵٫همنشینی با فقرا و دست کشیدن بر سر ایتام
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به مردی که از قساوت قلب خود نزد حضرت شکایت کرده بود، فرمود: «هرگاه خواستی قلبت نرم شود؛ پس به فقرا طعام بده و بر سر بچه یتیم دست بکش».^۱۹
یادآوری
۱٫شایسته است در مجلس حضرت ابا عبدالله علیه السلام با وضو وارد شویم و بنا به فرموده آیت الله بهجت رحمه الله آن را شعبه‌ای از حرم حضرت بدانیم.
۲٫قبل از ورود به جلسه، حتماً مقداری استغفار کنیم.
۳٫برای بدست آوردن مقام بکا بر امام حسین علیه السلام از خود حضرت درخواست کرده و مکرر دعا نماییم.
۴٫ در مجالسی که گوینده و شنونده آن، خالصانه گریه می‌کنند، شرکت کنیم تا ما هم از اثرات جلسه بهره‌مند شویم.
۵٫ حالت تباکی به خود بگیریم. در روایات متعدد، حتی تباکی و خود را به گریه زدن هم مطلوب شمرده شده است و امید است که تباکی، مقدمه‌ای برای بکا و گریه باشد.

پی‌نوشت
۱٫ مفاتیح الجنان، دعای کمیل.
۲٫ امام علی علیه السلام: گریه چشم و خشوع قلب، از رحمت‌های الهی است؛ هرگاه آن را یافتید، غنیمت بدانید که موقع دعا کردن است. بحارالانوار، علامه مجلسی، لبنان، مؤسسه الوفاء بیروت، ۱۴۰۴ق، ج۹۰، ص ۳۳۶.
۳٫ بحارالانوار، ج ۴۴، ص ۲۸۴.
۴٫ همان، ص ۲۹۲.
۵٫ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللهِ علیه السلام فِی قَوْلِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَهَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً فَقَالَ طَاعَهُ اللهِ وَ مَعْرِفَهُ الْإِمَامِ ، کافی، کلینی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ش، ج ۱، ص ۱۸۵.
۶٫ نهج البلاغه، حکمت ۴۰۹.
۷٫ وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، قم، مؤسسه آل البیت، ۱۴۰۹ق، ج ۱۶، ص ۴۵.
۸٫ بحارالانوار، ج ۶۳، ص ۳۳۱.
۹٫ میزان الحکمه، ج ۶، باب الضحک.
۱۰٫ غررالحکم، آمدی، قم، دفتر تبلیغات، ۱۳۶۶ش، ح ۷۹۴۷.
۱۱٫ وسائل الشیعه، ج ۱۲، ص ۱۹۴.
۱۲٫ من لا یحضره الفقیه، شیخ صدوق، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۱۳ق، ج ۴، ص ۳۶۵.
۱۳٫ کافی، ج ۲، ص ۳۰۰، ح ۱.
۱۴٫ تحف العقول، حسن بن شعبه حرانی، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۴ق، ص ۲۸۵.
۱۵٫ تنبیه الخواطر، ورام ابن ابی فراس، قم، مکتبه فقیه، اول، ج ۲، ص ۱۲۲.
۱۶٫ عده الداعی، ابن فهد حلی، دارالکتاب الاسلامی، ۱۴۰۷ ق، ص ۲۴۹.
۱۷٫ مستدرک الوسائل، محدث نوری، قم، مؤسسه آل البیت، ۱۴۰۸ق، ج ۱۲، ص ۳۵۴.
۱۸٫ کافی، ج ۱، ص ۴۰.
۱۹٫ مشکاه الانوار، علی بن حسن طبرسی، نجف، کتابخانه حیدریه، ۱۳۸۵ق، ص ۱۶۷.