کلام راهبر
بهترین فرصت
فرصت ماه مبارک رمضان برای خودسازی درکلام رهبر معظم انقلاب حفظه الله

مقدمه
ماه رمضان، یکی از بهترین فرصت‌هایی است که انسان می‌تواند به اصل خود برگردد و به جان و دل خود صبغه الهی ببخشد. ماه رمضان، یکی از بهترین زمان‌ها برای دل‌برکندن از دام‌های دنیا و روی آوردن به هدف خلقت یعنی بندگی است. یکی از راه‌های بهره‌مندی بیشتر از این ماه، آشنایی با فضائل، ظرفیت‌های معنوی و شیوه‌های بهره‌گیری از این ماه است. برای آشنایی با این موارد هم راه‌های مختلفی وجود دارد که یکی از سهل‌ترین این راه‌ها، نشستن بر سر خان سخنان بزرگان است. به همین منظور بر آن شدیم تا شما را با شمه‌ای از فضائل و برکات ماه مبارک رمضان در آیینه کلام مقام معظم رهبری آشنا کنیم.
اهمیت و فضائل ماه مبارک رمضان
روزه، یکی از ارکان تکامل و تعالی معنوی
شروع ماه مبارک رمضان، در حقیقت عید بزرگى براى مسلمانان است و جا دارد که مؤمنین، ورود این ماه را به هم تبریک بگویند و یکدیگر را به استفاده‏ هرچه بیشتر از این ماه توصیه کنند. چون ماه ضیافت الهى است، در این ماه فقط مؤمنان و کسانى که اهل ورود در این ضیافتند، بر سر سفره‏ پروردگار منان و کریم مى‏نشینند. این، غیر از سفره‏ عام کرم الهى است که همه‏ انسان‌ها، بلکه همه‏ موجودات عالم از آن بهره‏مندند؛ این، سفره‏ خواص و ضیافت خاصان پروردگار است… .
روزه هم مثل نماز و زکات، در شمار احکامى است که مخصوص امت اسلام نیست؛ بلکه امم سابق و پیامبران گذشته هم مأمور به روزه بوده‏اند. این، نشان‏دهنده‏ این حقیقت است که در بناى زندگى معنوى انسان‌ها در هر زمان، همچنان که نماز لازم است و این نماز، رابطه معنوى میان انسان و خداست، و همچنان که زکات لازم است و این زکات، تزکیه‏ مالى انسان مى‏باشد، روزه هم واجب و ضرورى است و این یکى از پایه‏هاى اصلى تکامل انسان و تعالى معنوى اوست؛ و الّا در طول زمان و با تغییر ادیان مختلف، این خط، ثابت و مستمر نمى‏ماند.۱
رمضان، بهار خودسازی و عبادت
هرچه دارید، از اسلام‏ است‏. هرچه دارید، از توجه و اتکال به خدا و ارتباط با اوست. ارتباط و اتصال با خدا را فراموش نکنید. ماه رمضان، بهار خودسازى و عبادت، بهار قرآن، بهار توجه و ذکر و استغفار و استغاثه‏ به خدا، در پیش است؛ آن را قدر بدانید. همه‏ قشرهاى مردم، مخصوصاً جوانان، ماه رمضان را مغتنم بشمارند، به خدا پناه ببرند، هدایت و عنایت او را طلب کنند، به او اتکال نمایند… .۲
رمضان، ماه عبادت، دعا و جهاد
این ماه، ماه روزه است. ماه نزول قرآن و انس با قرآن است. ماه عبادت و دعا و مناجات است که‏ دعا، مغز و روح‏ عبادت است. ماه استغفار و توبه و بازگشت از راه‌هاى ناپسند، نزد خداى متعال و رعایت تقواى الهى است. ماه جهاد است که در این ماه مبارک، غزوه‏ بدر در سال دوم هجرت و فتح مکه در سال هشتم هجرت و شروع غزوه‏ حنین در همان سال اتفاق افتاده است. ماه جهاد با نفس و جهاد با شیطان و جهاد با دشمنان خداست. ماه آمادگى و ماه ذخیره‏ تقواست. ماه صله‏ رحم، صدق و برّ با برادران دینى، آشنایى با معارف، آشنایى و تدبر در قرآن و خلاصه، ذخیره کردن سرمایه‏ حرکت الهى در طول یک سال است. امید است … در کار نفس خود، در معامله‏ با احکام الهى، در برخورد با مردم، در تدبر و ارتباط با قرآن و در تصمیم و عزم بر مجاهدت با نفس، یک تصمیم جدى و یک اقدام قاطع انجام بدهیم.۳
رمضان، ماه توفیق مبارزه با نفس
ما همان ماده‏ خام هستیم که اگر روى خودمان کار کردیم و توانستیم این ماده‏ خام را به شکل‌هاى برتر تبدیل کنیم، آن کار لازم در زندگى را انجام داده‏ایم. هدف‏ حیات،‏ همین‏ است‏. واى به حال کسانى که روى خودشان از لحاظ علم و عمل کارى نکنند و همان‏طور که وارد دنیا شدند، به اضافه‏ پوسیدگى‏ها و ضایعات و خرابی‌ها و فسادها که در طول زندگى براى انسان پیش مى‏آید، از این دنیا بروند! مؤمن باید به‏طور دائم روى خودش کار کند؛ به‏طور دائم. نه اینکه خیال کنید «به‏طور دائم» زیادى است یا نمى‏شود؛ نه؛ هم مى‏شود، هم زیادى نیست. اگر کسى مراقب خود باشد، مواظب باشد، کارهاى ممنوع و کارهایى را که خلاف است انجام ندهد و راه خدا را با جدیت بپیماید، موفق مى‏شود. این، همان خودسازى دائمى است و برنامه اسلام، متناسب با همین خودسازى به ‏طور دائم است. …
منتها گرفتاری‌ها زیاد است و همه، گرفتاریم؛ گرفتارى زندگى، گرفتارى معاش، گرفتارى امور شخصى، گرفتارى اهل و اولاد و انواع گرفتاری‌ها مانع مى‏شود که ما به خودمان، آن‏چنان‏که شایسته است برسیم؛ لذا یک ماه رمضان را که خداى متعال قرار داده است، فرصت مغتنمى است. این ماه را از دست ندهید. مقصودم این است که اگر نمى‏توانیم به ‏طور دائم در حال مراقبت و ساخت ‏و ساز خودمان باشیم، اقلًّا ماه رمضان را مغتنم بشماریم. شرایط هم در ماه رمضان آماده است. یکى از بزرگ‌ترین شرایط، همین روزه‏اى است که شما مى‏گیرید. این، یکى از بزرگ‌ترین توفیقات الهى است. توفیق، یعنى چه؟ توفیق، یعنى اینکه خداى متعال چیزى را براى انسان، مناسب بیاورد. با واجب کردن روزه، خداى متعال، زمینه‏ مناسبى را براى من و شما به وجود آورده است که قدرى در این ماه به خودمان برسیم. روزه، نعمت بزرگى است. شکم، خالى است و مبارزه با نفس، تا حدودى در اثناى روز، از جهات مختلف وجود دارد. هرچه را دوست دارید، نمى‏خورید و نمى‏آشامید و بسیارى از مشتهیات نفسانى را براى خودتان به مدت چند ساعت ممنوع مى‏کنید. این، یک مبارزه با نفس‏است، مبارزه با هواست. مبارزه با هوا، در رأس تمام کارهاى نیک و خودسازى‏ها قرار دارد.۴
رمضان، ماه درمان بیماری‌های معنوی
شما طبیب‏ خودتان‏ بشوید. برادر عزیز! هیچ‏کس مثل خود انسان نمى‏تواند بیماری‌هاى خودش را بشناسد. برخى بیماری‌ها در انسان هست که اگر مثلاً شما به من بگویید «تو دچار این بیمارى هستى»، عصبانى مى‏شوم و بدم مى‏آید. بگویند: «آقا، شما مرد حسودى هستید»، مگر کسى تحمل مى‏کند که به او بگویند «حسود»؟ مى‏گوید: «حسود، خودت هستى! چرا اهانت مى‏کنى؟ چرا بى‏خود مى‏گویى؟» از دیگرى حاضر نیستیم قبول کنیم؛ اما به خودمان که مراجعه مى‏کنیم، مى‏بینیم بله؛ ما متأسفانه از این بیماری‌ها داریم. سر هر کس را انسان کلاه بگذارد، از هر کس که پنهان کند، با خودش که دیگر نمى‏تواند! پس بهترین کسى که مى‏تواند بیمارى ما را تشخیص دهد، خودمان هستیم. بیاورید روى کاغذ! بنویسید: حسد، بنویسید: بخل، بنویسد: بدخواهى براى دیگران. وقتى کسى به خیرى مى‏رسد، ما ناراحت مى‏شویم!، بنویسید: تنبلى در کار، بنویسد: روح بدبینى به نیکان و صالحان، بنویسید: بى‏اعتنایى به وظایف، بنویسید: علاقه به خود. شدیداً به خودمان علاقه داریم.
… ماه رمضان، فرصتى است که یکى‏یکى این بیماری‌ها را تا آنجایى که بشود، برطرف کنیم. اگر برطرف نکنیم، این بیماری‌ها، مهلک خواهد شد؛ هلاک معنوى و واقعى. هلاک جسمى که چیزى نیست! اگر بیمارى مهلکى در ما باشد، یا احتمالش را بدهند، چقدر دستپاچه مى‏شویم؟ شب خوابمان نمى‏برد. بهترین دکترها را پیدا مى‏کنیم… آخرش چه؟ آخرش مردن است. حالا نشد، یک سال دیگر است، دو سال دیگر است، ده سال دیگر است. … هلاکت جسمانى این است و این‏قدر از آن مى‏ترسیم. هلاکت معنوى، یعنى براى ابد دچار خذلان و عذاب الهى شدن؛ یعنى در زندگى جاودان ابدى، از همه‏ نعمت‌ها و لذت‌ها و چشم روشنى‏هایى که خداوند براى من و شما معین و مقرر کرده، محروم ماندن.۵
رمضان، فرصت تحول درونی انسان‌ها و جوامع اسلامی
اسلام‏ به‏ ما یاد مى‏دهد که براى پیشرفت در دست‌یابى به هدفهاى دنیا و آخرت، باید تحوّلى در درون انسان به وجود آید. تا آن تحوّل در درون یک جامعه و در جوامع اسلامى به‏طور خاص ایجاد نشود و تا وقتى‏که دلها با خدا آشنا نگردد و راه خدا به‏عنوان برترین راه و صراط مستقیم مورد توجّه و تبعیت قرار نگیرد، مشکلات جوامع اسلامى حل نخواهد شد. ماه رمضان که یک ذخیره و عطیه و هدیه‏ الهى است و در اختیار مردم مسلمان است، در درون خود، ارمغانهاى ارزشمندى را در همین جهت براى ما دارد.۶
راه‌های بهره‌مندی از این فرصت
در ادامه به برخی از راه‌کارهای عملی از نگاه مقام معظم رهبری، برای بهره‌مندی از فرصت ماه مبارک رمضان اشاره می‌کنیم:
۱٫ روزه همه اعضا و جوارح
یک روایت از امام صادق -علیه الصّلاه و السّلام- است که خطاب به محمد بن مسلم مى‏فرمایند:
یَا مُحَمَّدُ إِذَا صُمْتَ فَلْیَصُمْ سَمْعُکَ وَ بَصَرُکَ وَ لِسَانُکَ وَ لَحْمُکَ وَ دَمُکَ وَ جِلْدُکَ وَ شَعْرُکَ وَ بَشَرَتُک‏.۷
امام صادق به‏ این‏ یار و شاگرد نزدیک خودشان مى‏فرمایند که: وقتى روزه مى‏گیرى، باید شنوایى تو روزه‏گیر باشد، بینایى تو روزه بگیرد، زبان تو روزه بگیرد، گوشت و خون و پوست و موى و بشر? [=پوست] تو روزه‏دار باشد؛ دروغ نگویى، انسانهاى مؤمن را دچار بلا نکنى، دلهاى ساده را اغوا نکنى، براى برادران مسلمان و جامعه‏ اسلامى توطئه درست نکنى، بدخواهى نکنى، بددلى نکنى، تهمت نزنى، کم‏فروشى نکنى، امانت‏دارى کنى. انسانى که در ماه رمضان با کفّ‏ نفس [= خودداری] خود، از خوردن و آشامیدن و مشتهیات نفسانى و جنسى روزه مى‏گیرد، باید زبان خود، چشم خود، گوش خود و همه‏ اعضا و جوارح خود را روزه‏دار بداند و خود را در محضر خداى متعال و دورى گزیده از گناهان بینگارد. دنباله‏ روایت مى‏فرماید:
«فَلَا یَکُنْ یَوْمُ صَوْمِکَ کَیَوْمِ فِطْرِک‏»؛
روزِ روزه‏ تو، مثل روز فطر تو نباشد؛ مثل روزهاى عادّى باشد. روز ماه رمضان هم همان‏گونه رفتار کنى که در روزهاى عادّى رفتار کردى. باید به تربیت نفس توجّه کنى و این فرصت را مغتنم بشمارى.۸
۲٫ استفاده از استغفار
چقدر مناسب و بجاست که … با ورود در آستانه‏ ماه مبارک رمضان که ماه رحمت و مغفرت الهى است، ما هم از کاستی‌ها و کجى‏ها و زشتی‌ها و بدی‌ها در درون و وجود خودمان، روبرگردانیم؛ یعنى استغفار کنیم. استغفار و توبه، یعنى‏ برگشتن‏ به‏ خدا، یعنى پشت کردن به بدی‌ها، یعنى همین ایجاد تحول:
«وَ أَنِ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّکمُ‏ ثمَّ تُوبُواْ إِلَیْهِ یُمَتِّعْکُم مَّتَاعًا حَسَنًا إِلىَ أَجَلٍ مُّسَمًّى وَ یُؤْتِ کلُّ‏ ذِى فَضْلٍ فَضْلَهُ وَ إِن تَوَلَّوْا فَإِنّى‏ أَخَافُ عَلَیْکمُ‏ عَذَابَ یَوْمٍ کَبِیر».۹
استغفار و برگشتن به خدا و اصلاح درونى در وجود خود ما، موجب خواهد شد که خداى متعال، فضل و رحمت و برکت و قوّت و عزت خود را بیش از پیش بر ما نازل کند. همه‏ قشرها، چه امثال من و کسانى که مسئولیتى دارند- که ما بیش از دیگران باید به خودمان برگردیم و در خود تجدید نظر کنیم و حاکمیت هوا و هوس را در وجود خویش از بین ببریم- و چه آحاد مردم، به این برگشت و اصلاح نیاز دارند.۱۰
۳٫ استفاده از ظرفیت روزه و ادعیه ماه مبارک
به فضل الهى، پیروان مکتب اهل بیت: از ادعیه‏اى که در ماه رمضان از آن بزرگواران مأثور است، با آن دل‌هاى روشن و آگاه، از مناجات‌ها و دعاها و راز و نیاز با خداى متعال در شب‌ها و روزها و سحرهاى این ماه مبارک، برخوردار بوده‏اند. کسى که با زمزمه‏ امام سجّاد -علیه الصّلاه و السّلام- آشنا باشد، خوب مى‏فهمد که علّت انقطاع ما از راه خدا، علّت دورى ما از معنویات، علّت محرومیت ما و امثال ما از دست‌یافتن به آن مقامات معنوى و ملکوتى، گرفتاری‌هایى است که در اثر پیروى از شهوات و اطاعت از نفس امّاره، دچار آن مى‏شویم.۱۱
عزیزان من! فرصت روزه و امساک و فضاى عبادت و معنویت را قدر بدانیم و قدرى خودمان را به خدا نزدیک کنیم. از گناهان دورى کردن، به قُربات و اعمال عبادى هرچه نزدیک‏تر شدن، اخلاق و رفتار و صفات و خصال انسانى را هرچه در خود زنده‏تر و فعّال‏تر کردن، امورى است که در این ماه مى‏تواند حقیقتاً براى هرکسى و براى هر مجموعه‏اى، مایه‏ برکت باشد. از قرآن، درس بگیریم. از دعاها، درس و حکمت بیاموزیم. قدرى در هدف از خلقت خود، در آفرینش خود، در نعمت‌هاى‏ بزرگ‏ خداى‏ خود و در وظایف عظیمى که بر دوش ماست، تأمّل و تدبّر کنیم. در مرگ و حساب الهى و ارزش عبادات و اعمال، آن‏گاه که همراه با اخلاص باشد، تأمّل کنیم‏.۱۲
۴٫ استفاده از فرصت شب قدر
ماه رمضان، وقت‏ استغفار و دعا و انابه است. دو شب از شب‌هاى مشتبه به قدر و محتمل‌القدریه گذشت- شب نوزدهم و شب بیست و یکم- اما شب بیست و سوم در پیش است؛ آن را قدر بدانید. از اوّل شب بیست و سوم، از هنگام غروب آفتاب، سلام الهى- «سلام هی حتّى مطلع الفجر» شروع مى‏شود، تا وقتى‏که اذان صبح آغاز مى‏گردد. این چند ساعتِ این وسط، سلامِ الهى و امن الهى و خیمه‏ رحمت خداست که بر سراسر آفرینش زده شده است. آن شب، شب عجیبى است؛ بهتر از هزار ماه، نَه برابر آن؛ «خَیرٌ مِن ألفِ شَهرٍ». هزار ماه زندگى انسان، چقدر مى‏تواند برکات به وجود آورد و جلب رحمت و خیر کند! این یک شب، بهتر از هزار ماه است. این، خیلى اهمیت دارد. این شب را قدر بدانید و آن را به دعا و توجّه و تفکّر و تأمّل در آیات خلقت و تأمّل در سرنوشت انسان و آنچه که خداى متعال از انسان خواسته،… بگذرانید.۱۳
۵٫ انس با قرآن
این ماه، همچنین بهار قرآن است. انس با قرآن، معرفت اسلامى را در ذهن ما قوى‏تر و عمیق‏تر مى‏کند. … انس با قرآن، یعنى قرآن را خواندن و باز خواندن و باز خواندن و در مفاهیم قرآنى تدبر کردن و آن‏ها را فهمیدن. فارسى‏زبان‌ها مى‏توانند از ترجمه‏ قرآن استفاده کنند و کلمات قرآنى را به طور تقریب بفهمند و مضامین آیات قرآن را دریابند و در آن‏ها فکر و تأمل کنند. اگر در آیات قرآن تأمل بکنیم، اراده و استقامت ما قوى‏تر و بیشتر از این خواهد شد. همین آیات قرآنى است که توانست در روزگارى، انسان‏هایى را تربیت کند که با دنیاى کفر و ظلمات بستیزند. همین معارف است که ملت بزرگ ما را وادار کرد و مجهز نمود که با دنیاى مدرن مظلم[=تاریک] جاهلیت، جاهلیت مدرن و جاهلیت قرن بیستم مقابله کند. امیدواریم ملت ما روز به روز به قرآن و حقایق قرآنى نزدیک‏تر بشوند.۱۴
راه حفظ برکات ماه مبارک
یک نکته این است که همه‏ مردم و بالخصوص‏ جوانان‏ عزیز، این ارتباطى را که به برکت این روزهاى مبارک و شب‌هاى نورانى با خداى متعال پیدا کرده‏اند، نگذارند قطع شود. این رابطه‏ با خدا را حفظ کنید. وسیله‏ حفظ این رابطه هم در اختیار همه هست. اگر همین نماز پنج‏گانه، با توجه، با حضور قلب و با این توجه که در مقابل خدا ایستاده‏ایم، خوانده شود، بهترین رابطه است و روز به روز دل شما را نورانى‏تر خواهد کرد. آن جوان‌هایى که شب‌هاى قدر در مساجد، حسینیه‏ها و حرم‌هاى مطهر گرد هم آمدند، گریه کردند، دعا خواندند، قرآن سر گرفتند، احیا گرفتند و دل‌هایشان را با نور محبت الهى نورانى کردند، این رابطه را حفظ کنند که از آن بهره‏مند خواهند شد. إن شاء الله در طول زمان، در سال‌هاى دیگر، روز به روز این رابطه بیشتر خواهد شد. انسان، از این راه هست که به کمال مطلوب و غایت خلقت خود دست خواهد یافت. موفقیت در همه‏ میدان‌هاى زندگى هم به همین وابسته است.۱۵

مهدی تدینی*
tdmahdi@yahoo.com*
پی‌نوشت‌ها
۱٫ خطبه‏هاى نماز جمعه‏ تهران،۱۰/ ۰۱/ ۱۳۶۹٫
۲٫ سخنرانى در اجتماع بزرگ مردم مشهد و زائران حضرت رضا۷، ۰۲/ ۰۱/ ۱۳۶۹٫
۳٫ خطبه‏هاى نماز جمعه‏ تهران، ۱۶/ ۰۱/ ۱۳۷۰٫
۴٫ بیانات در روز اول ماه مبارک رمضان، ‏۰۴/ ۱۲/ ۱۳۷۱٫
۵٫ همان.
۶٫ بیانات در دیدار مسئولان و کارگزاران نظام، به مناسبت عید سعید فطر ۰۴/ ۰۱/ ۱۳۷۲٫
۷٫روضه الواعظین، محمد بن احمد فتال نیشابورى، قم، انتشارات رضى، چاپ اول، ۱۳۷۵ ش، ج‏۲، ص۳۵۰٫
۸٫ بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران،۱۲/۱۰/۱۳۷۶٫
۹٫ «و اینکه: از پروردگار خویش آمرزش بطلبید؛ سپس بسوى او بازگردید؛ تا شما را تا مدّت معیّنى، (از مواهب زندگى این جهان،) به خوبى بهره‏مند سازد؛ و به هر صاحب فضیلتى، به مقدار فضیلتش ببخشد! و اگر (از این فرمان) روى گردان شوید، من بر شما از عذاب روز بزرگى بیمناکم»، سوره هود: ۳٫
۱۰٫ پیام به ملت شریف ایران، به مناسبت حلول سال نو، ۰۱/ ۰۱/ ۱۳۶۹٫
۱۱٫ همان.
۱۲٫ خطبه‏هاى نماز جمعه‏ تهران، ‏۰۴/ ۱۰/ ۱۳۷۷٫
۱۳٫ خطبه‏هاى نماز جمعه‏ تهران، ‏۱۲/ ۱۱/ ۱۳۷۵٫
۱۴٫ خطبه‏هاى نماز جمعه‏ تهران،‏ ۱۰/ ۰۱/ ۱۳۶۹٫
۱۵٫ خطبه‏هاى نماز عید سعید فطر، ‏۰۲/ ۰۸/ ۱۳۸۵٫