چشمه زلال : حقیقت و آثار اعتکاف
حضرت حجت الاسلام و المسلمین جعفر ناصری

انسان مسافر الی الله است که در این سیر نیاز به فراهم آوردن اسباب، ابزار و زمینه‌هایی برای دریافت نسیم‌های رحمت الهی دارد. یکی از این اسباب و زمینه‌ها، عمل عبادی-معنوی اعتکاف است که جان و دل انسان‌ها را آماده پذیرش انوار معنوی می‌گرداند. گر چه این عمل عبادی در تمامی ایام سال قابل انجام است؛ لکن در برخی از ایام سفارش بیشتر و از جانب بزرگان اهتمام بیشتری در انجام آن به چشم می‌خورد. از جمله آن ایام، اعتکاف ماه مبارک رجب است که در این روزها عده‌ای از طالبان و تشنگان راه حقیقت، خود را آماده حضور در مراسم معنوی اعتکاف می‌نمایند. شایسته است در آستانه فرارسیدن روزهای اعتکاف، مروری بر برخی از معارف داشته باشیم تا ان‌شاءالله بهره‌های بیشتری از این ایام و نسیم‌های رحمانی نصیب ما شود.۱
حقیقت اعتکاف
اعتکاف عبارت است از اقامت سه روز یا بیشتر در مسجد به قصد عبادت یا قربت با شرایط مخصوص۲ که در کتب فقهی و رساله‌های مراجع معظم تقلید شرایط و آداب آن ذکر شده است.
برخی مفاهیم و دستورهای دینی هرچه از منبع اولیه فاصله می‌گیرند، در طول زمان دچار افراط یا تفریط می‌شوند؛ در نتیجه برداشت‌های غلطی از آن‌ها می‌شود که موجب عدم بهره‌برداری صحیح از این مفاهیم و دستورها می‌گردد. یکی از آن مسائل ‏عزلت یا خلوت‌گزینی است. از این رو لازم است مقداری به معنا و مفهوم آن بپردازیم.
اعتکاف یک نوع اعتزال و خلوت‌نشینی است که در آن انسان حتی با خانواده خود نیز کمتر ارتباط دارد. این خلوت‌نشینی فرصت و فضای معنوی مناسب را برای عبادت، تفکر، انس و مناجات با خداوند فراهم و انسان مؤمن را در راه‌یابی به مراحل کمال یاری می‌کند.
ممکن است کسی اشکال کند که: «لارهبانیه فی الاسلام»۳ رهبانیت۴ در اسلام نیست .در جواب این عده می‌توان گفت که بین اعتکاف و رهبانیت تفاوت بسیار است. کسانی که رهبانیت را پیشه خود می‌کردند، سر کوهی می‏رفتند و ازدواج نمی‌کردند و با دیگران ارتباط اجتماعی نداشتند و حتی گاهی خود را عقیم می‌کردند. این‌گونه زندگی از نظر اسلام مردود است. اعتکاف، فاصله گرفتن در مدتی کوتاه برای ارتباط با درگاه خدا برای شارژ باطری روح انسان است که نیاز روح هر بشری است. انسان با اشتغالات زیادی که در طول سال دارد، نمی‌تواند خود را از لحاظ معنوی تأمین کند؛ لذا در مسیر زندگی به توقفگاه‌هایی جهت تقویت جنبه معنوی خود نیاز دارد.
حقیقت اعتکاف، انقطاع از افکار شلوغ و بیهوده و برقراری ارتباط با خود و خدا است.
اعتکاف در قرآن
قرآن کریم بر این سنت حسنه که محبوب انبیا و اولیا بوده،تأکید کرده و در آیات مختلف با تعابیر متعدد به آن پرداخته است. در فضیلت اعتکاف همین بس که خداوند دو تن از انبیای بزرگ، یعنی حضرت ابراهیم و اسماعیل را مأمور تطهیر خانه خود و حریم کعبه از لوث وجود بتها و بت‌پرستی می‌کند تا عبادت کنندگان در کنار کعبه به طواف، اعتکاف، رکوع و سجود بپردازند.۵
در ادامه با توجه به آیات قرآنی، به سیره پیامبران و اولیای الهی در این زمینه می‌پردازیم.
حضرت ابراهیم علیه السلام
شکی نیست که یکی از انبیای بزرگ، ابراهیم بت‌شکن است؛ همو که در مبارزه با بت و بت‌پرستان لحظه‌ای از پا ننشست و نام‌آور این میدان شد.
حضرت ابراهیم هنگامی که باید به کارهای اجتماع می‌پرداخت، کارهای اجتماعی می‏کرد و وقتی هم که باید برای ارتباط با خدا خلوت می‌کرد، از مردم کناره می‌گرفت. آن حضرت در عین کناره‌گیری، مبارزه با شرک و دعوت به توحید را اساس کارش قرار داده بود. معنا و حقیقت خلوت‌گزینی در اسلام همین است.
خداوند متعال در سوره مریم جریان حضرت ابراهیم علیه السلام را چنین نقل می‌نماید:
وَأعْتَزِلُکُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِن دُونِ اللهِ وَأدْعُو رَبِّی عَسَى ألَّا أَکُونَ بِدُعَاءِ رَبِّی شَقِیًّا؛۶
و از شما و آنچه غیر از خدا می‌خوانید، کناره‌گیری می‏کنم، و پروردگارم را می‌خوانم؛ و امیدوارم در خواندن پروردگارم بی‌پاسخ نمانم!
حضرت ابراهیم، برای اشاعه توحید، در مقابل تمام دشمنان با کمال استقامت ایستادگی کرد. مطمئناً این مقاومت از ارتباط قوی آن حضرت با خداوند، سرچشمه می‌گرفته است. گاهی انسان در برابر دشمنان و مشکلات دچار ضعف می‌شود که برای برطرف کردن آن، چاره‌ای جز برقراری ارتباط با خداوند و تکیه بر الطاف الهی ندارد. اعتکاف فرصت بسیار مناسبی را فراهم می‌آورد تا انسان این ارتباط را تقویت کند و تعالی ببخشد.
حضرت مریم علیها السلام
حضرت مریم علیها السلام سید زنان زمان خود بود۷ و این امتیاز با فضیلت دیگری همراه شد و آن افتخار مادری عیسی روح الله علیه السلام بود که شخصیتی ممتاز از حضرت مریم ایجاد کرد. آنچه مهم است، زمینه‌های کسب این افتخار است. خداوند در ابتدای سوره مریم یکی از مقدمات نزول حضرت روح القدس را برای حضرت مریم علیها السلام بیان می‌کند:
وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ مَرْیَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِها مَکاناً شَرْقِیًّا* فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجاباً فَأَرْسَلْنا إِلَیْها رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِیًّا؛۸
با توجه به این آیه اعتکاف۹ حضرت مریم علیها السلام یکی از مقدمات نزول عیسی علیه السلام برای آن حضرت به شمار می‌رود.
اصحاب کهف
یکی از آیات عزلت و خلوت‌گزینی، راجع به اصحاب کهف است. خدای متعال در سوره کهف می‌فرماید:
وَ إِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَ ما یَعْبُدُونَ إِلاَّ اللهَ فَأْوُوا إِلَى الْکَهْفِ یَنْشُرْ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ یُهَیِّئْ لَکُمْ مِنْ أمْرِکُمْ مِرفَقاً؛۱۰
خداوند درباره اصحاب کهف این‌گونه بیان می‌دارد که وقتی از جامعه غیرخدایی کناره گرفتند و به غار پناه بردند، خدای متعال رحمتش را بر آنان گسترد؛ چون در آنجا شرایط آمادگی درک رحمت را پیدا کردند.
از این رو یکی از راه‌هایی که انسان را به خدا نزدیک می‌کند، خلوت‌گزینی و عزلت است.
اعتکاف در سیره
انبیا و اولیای الهی راهنمایان بشر در دوران مختلف برای طی طریق الی الله هستند. با نگاه به زندگی این بزرگواران، در می‌یابیم که اعتکاف سیره پیامبرانی همچون نوح، ابراهیم، موسی و عیسی علیهم السلام بوده است.۱۱
سیره حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه وآله وسلم ، قبل از آغاز رسالت این‌گونه بوده که مدتی را در جبل النور به عبادت سپری می‌کردند. بعد از رسالت هم حضرت به مدت ده روز در ماه مبارک رمضان، در گوشه‏ای از مسجد خیمه‌ای می‌زدند و بسترشان را جمع می‏کردند و مشغول عبادت می‌شدند؛ حتی سالی که جنگ بدر پیش آمد و حضرت نتوانستند اعتکاف کنند، سال بعد بیست روز مشغول اعتکاف شدند. ۱۲
سیره عملی و سخنان اهل‌بیت علیهم السلام هم، از اهمیت این سنت عبادی حکایت می‌کند.۱۳
در بین بزرگان حوزه‌های علمیه نیز این سنت حسنه رایج بوده است. از جمله آن‌ها می‌توان به مقدس اردبیلی اشاره کرد. ایشان از جهت جود و سخاوت مثال زدنی بود؛ حتی خوراک منزل خود را بین فقرا تقسیم می‌کرد و برای خود سهمی مثل آن ها برمی‌داشت. در یک سال که چنین کرد، همسرش به او اعتراض کرد که: تو اولاد خود را فقیر می‌گذاری تا ناچار شوند از دیگران کمک بخواهند! ایشان چیزی نفرمود و برای اعتکاف به مسجد کوفه رفت. روز دوم اعتکاف شخصی مقداری گندم و آرد به خانه آن مرحوم آورد و گفت: صاحب منزل این‌ها را برای شما فرستاده و خودش در مسجد کوفه معتکف است. مقدس اردبیلی بعد از اعتکاف به خانه آمد. همسرش گفت: آذوقه‌ای که به وسیله آن مرد عرب برای ما فرستاده بودی بسیار عالی بود! مقدس اردبیلی متوجه شد که این عنایتی از جانب خداوند متعال و اثر اعتکاف در مسجد کوفه بوده است.۱۴
دستاوردها و آثار اعتکاف
اعتکاف مجمع برکات و محل نزول عنایات الهی است و عنایت خداوند به معتکف فراوان و گسترده است. در ادامه به برخی از آثار و دستاوردهای اعتکاف می‌پردازیم.
*انس به تنهایی
هر فرد به ناچار مراحلی در پیش دارد که برخی از آن‌ها بسیار سخت است. از جمله آن تنهایی قبر و قیامت است. در آن لحظات درد تنهایی فشار عجیبی بر انسان وارد می‌کند و احساس تنهایی و وحشت خود نوعی عذاب الهی محسوب می‌شود.
اعتکاف، انسان را با تنهایی آشنا و مأنوس می‌کند. شب اول قبر شروع تنهایی انسان است که در روایات و ادعیه به سختی این مرحله اشاره شده است.۱۵ انسان در اعتکاف می‌تواند به این نتیجه برسد که می‌تواند در تنهایی با أنس با خداوند ساعات خوشی داشته باشد. حتی در قبر هم می‏تواند با خدا رفیق باشد و احساس تنهایی نکند. انسان با تمرین اعتکاف می‌آموزد چگونه از ساعات خلوتش استفاده کند و در می‌یابد که در سفرها و تنهایی‌ها، چه کسی را به عنوان رفیق انتخاب کند تا همیشه همراهش باشد.
*آشتی با خود و خدا
از آنجا که انسان موجودی اجتماعی است، در معرض معاشرت با دیگران است. در این معاشرت نوعی داد و ستد انجام می‌شود که در آن، انسان بخشی از موجودی فکری و فرهنگی خود را به دیگران می‌دهد و در مقابل، از آن‌ها نیز بخشی از موجودی فکری و فرهنگی را دریافت می‌کند. انسان همواره مشغول این معامله عجیب است؛ ولى در اعتکاف، خداوند مشترى مى‌شود و توجه به او اساس کار قرار می‌گیرد. در اعتکاف چنان زمینه‌ای که با افراد به آن نحو دادوستد داشته باشد ندارد و انسان پی‌ می‌برد که در همه حال، بهترین مونس خداوند رحیم است و شایسته نیست کسی را به جای او انتخاب کرد.
*فرزندان خوب و صدیق
فرزند سالم و صالح یکی از ثمرات حیات انسان محسوب می‌شود که مورد اهتمام و درخواست انبیای الهی بوده است.۱۶ از سوی دیگر آن‌ها امانت‌های خداوند در دست ما هستند که مسؤولیت حفظ و حراست آن‌ها بر دوش ماست؛ لذا باید از تمام ظرفیت‌ها جهت انجام این مسؤولیت و حفظ این امانات الهی استفاده کرد. اعتکاف یکی از این ظرفیت‌ها به شمار می‌رود.
در مورد حضرت ابراهیم علیه السلام در قرآن چنین می‌خوانیم:
فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَ ما یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ کُلاًّ جَعَلْنا نَبِیًّا * وَ وَهَبْنا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنا وَ جَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِیًّا؛۱۷
اسحاق و یعقوب نتیجه‌یک عزلت ابراهیم علیه السلام است. علاوه بر آن خداوند لسان صدق یعنی نام نیک و مقام برجسته در میان امت‌ها برای حضرت ابراهیم و ذریه او قرارداد که رحمت بزرگ الهی است و ارتباط ذریه را با انسان نشان مى‌دهد. البته نباید فراموش کرد که با توجه به این آیه و آیات دیگر۱۸در این موضوع، اعتزال به شرط این‌که از دو زاویه و با دو نگرش باشد تأثیر به سزایی دارد؛ یکى کناره گیری از «جسم مردم» و دیگری دوری از «فکر مردم» که ثمره‌اش توحید است و به انسان حیات مى‌دهد. به تعبیر دیگر باید اعتزال انسان را از گرفتارى‌های جامعه مثل آداب و رسوم و اعتقادات غیر صحیح جامعه بیرون بیاورد تا استحقاق «وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَ یَعْقُوبَ» را پیدا کند؛ نه‌ این‌که ما از جسم مردم فاصله بگیریم؛ ولی مثل مردم فکر باطل و اعتقادات باطل داشته باشیم.
*گشایش در امور
آسمان و زمین همه سربازان خداوند عزیز هستند و از او۱۹ دستور می‌گیرند. انسان‌ها نیز برای گشایش مشکلات خود باید به خداوند متوسل شوند؛ لذا حل و فصل امور فقط به کوشش و تلاش ظاهری ما بستگی ندارد. پشت پرده خبرهایی است که تسهیلات از آنجا می‌آید.۲۰ از این جهت در روایات دارد که اشتغال به تسبیح و تقدیس خدای متعال و استغفار بعد از نماز صبح، انسان را به رزق نزدیک‌تر می‏کند تا حرکت و تلاش ‏ظاهری.۲۱ پشتوانه عظیمی از عالم معنا باید دست به دست هم بدهند تا یک نفر کارهایش سهل و آسان بشود. ممکن است برخی که با قواعد معنوی آشنا نباشند خیال کنند عزلت ظاهراً باعث اضافه شدن مشکلات می‌شود، اما یکی از راه‌های آسان شدن امور است. خدای متعال بعد از بیان خلوت‌گزینی اصحاب کهف چنین می‌فرماید:
یَنشُرْ لَکُمْ رَبُّکُم مِّن رَّحْمَتِهِ ویُهَیِّئْ لَکُم
مِّنْ أَمْرِکُم مِّرْفَقًا؛ ۲۲
پروردگارتان (سایه) رحمتش را بر شما می‌گستراند؛ و در این امر، آرامشی برای شما فراهم می‌سازد! و کارهایتان را آسان می‌کند.
برنامه کلی برای این چند روز
علاوه بر انجام اعمال مشترک ماه رجب و اعمال مختص ایام البیض و مناسبت‌های این ایام، سزاوار است انسان در این چند روز به گونه‌ای عمل کند که ذخیره معنوی سالش را فراهم نماید. بدین منظور باید به صورت کلی در دو زاویه حرکتی انجام دهد: یکی ارتباط با قرآن که می‌توان آغاز آن را اعتکاف قرار داد. برای برقراری این ارتباط، روزانه چند آیه بخواند و به مرور آن را افزایش دهد. البته این ارتباط باید به صورت پیوسته و همه روز باشد.
در واقع، خواندن قرآن بخشی از برنامه روزانه فرد باشد.
جهت دوم، نظم دادن در امور عبادی و دینی است. تا نظم در امور نباشد انسان به مقصد نمی‌رسد. باید انسان به امور دینی خود سامانی بدهد؛ مانند رعایت حلال و حرام در نگاه، کلام، غذا، نماز اول وقت، رعایت حق الناس.
اعتکاف بدون علم
هر عمل در صورتی به سرانجام می‌رسد که شرایط لازم آن مراعات شود، و هر چه شرایط بهتر اجرا شود، آن عمل دارای کمال بیشتر و آثار سازنده‌تر خواهد بود. از شرایط اصلی خلوت‌گزینی، می‌توان به علم و آگاهی اشاره کرد؛ زیرا خلوت‌گزینی برای کسی مفید است که اصولی را پذیرفته و به مراحلی از رشد دست‌ یافته باشد. از قول برخی بزرگان نقل شده است:
عزلت بدون علم ذلّت است.
باید انسان بداند چه می‌کند. بزرگان خلوت‌گزینی را وقتی ‏تجویز می‌کردند که فرد در طریق سلوک به جایی رسیده باشد. طبیعتاً فردی که به مسائل دینی خود آشنا نیست، پس از فراگیری مسائل و بعد از روشن شدن ‏طریق، توان تشخیص این را دارد که بفهمد در تنهایی چه باید بکند. البته نباید فراموش کرد که علم درجاتی دارد؛ از این رو افراد طالب معنویت باید همواره در پی تکمیل معرفت خود باشند تا از این مراسم معنوی بهترین استفاده را نمایند. این کار در دو مرحله قابل اجرا است: یک مرحله قبل از آغاز مراسم و دیگری هنگام برپایی آن. قبل از مراسم باید در پی افزایش معرفت نسبت به اعتکاف و معارف برآید. هنگام برپایی اعتکاف، یکی از بهترین موقعیت‌ها برای رشد علمی و تقویت بنیه اعتقادی در غالب تدبّر در آیات قرآن کریم و ادعیه، توسل به اهل‌بیت علیهم السلام ، جلسات مذاکره علم، سخنرانی و موعظه و مطالعه کتب سودمند۲۳ است تا شرط کمال اعتکاف محقق شده و بیشترین بهره‌ها از این سفره الهی نصیب انسان شود.
عمل أم داوود
مصادف با ایام البیض و ایام اعتکاف ماه رجب، اعمال ام داوود نیز وارد شده است که غالباً همراه مراسم اعتکاف انجام می‌شود. لکن شایسته است کسانی که از اعتکاف باز می‌مانند، سعی در انجام این عمل داشته باشند؛ چراکه عمل ام داوود سرّی بین ائمه علیهم السلام و اصحابشان بوده است. هر کسی خواسته خیلی مهمی داشته، صبر می‌کرد تا ماه رجب فرابرسد. سپس این سه روز را روزه می‌گرفته و در روز پانزدهم، عمل ام داوود را انجام می‌داده است.
حضرت آیت الله بهجت رحمه الله می‌فرمود:
سیره آیت الله العظمی سید ابوالحسن اصفهانی رحمه الله بر این بود که در ایام البیض ماه رجب، به مسجد کوفه تشریف می‌بردند و عمل ام داوود را به جا می‌آوردند. حتی در دوران کهنسالی که ضعیف شده بودند، این عمل را ترک نمی‌کردند. برخی از شاگردان ایشان درخواست کردند اگر ممکن است روزه ایام البیض را ترک و فقط به عمل ام داوود اکتفا کنید؛ چراکه سنتان زیاد است و ضعف بر شما عارض شده است. ایشان قبول کردند و تا آخر عمر عمل ام داوود را انجام دادند.۲۴
شایسته است که ما نیز خود را ملتزم به انجام عمل ام داوود نماییم تا از مواهب الهی آن بی‌بهره نمانیم.
پی‌نوشت‌ها
۱٫ در تنظیم این نوشتار، از سخنان استاد گرانقدر حجت الاسلام والمسلمین جعفر ناصری حفظه‌الله بهره گرفته‌ایم.
۲٫ راغب اصفهانی، مفردات راغب، ماده عکف.
۳٫ دعائم الاسلام، نعمان بن محمد تمیمی، مصر، دار المعارف، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۱۹۳٫
۴٫ رُهبانیت، یا ترک دنیا، شیوه‌ای است که برخی از معتقدان به بعضی ادیان در زندگی در پیش می‌گیرند و معمولاً شامل دوری از بیشتر جنبه‌های مادی زندگی و توجه بسیار به عبادت است. کسانی که به رهبانیت می‌پردازند راهب (مرد) یا راهبه (زن) نامیده می‌شوند.
۵٫ سوره بقره: ۱۲۵٫
۶٫ سوره مریم: ۴۸٫
۷٫ بحارالأنوار، ج ۴۳، ص ۲۱؛ امالی صدوق، ص ۱۲۵٫
۸٫ سوره مریم: ۱۶-۱۷٫
۹٫ علامه طباطبایی ذیل این آیه می‌نویسد: کلمه حجاب به معنای هرچیزی است که چیزی را از غیر بپوشاند. از این کلمه برمی‌آید که گویی حضرت مریم خود را از اهل خویش پوشانیده بود و در مسجد به اعتکاف می‌پرداخت (المیزان، ج ۱۴،‌ص ۴۵).
۱۰٫ سوره کهف: ۱۶٫
۱۱٫ در آیاتی از قرآن کریم به این موضوع اشاره شده است: سوره مائده: ۸۲، سوره مریم: ۴۸-۵۰ ، سوره یوسف: ۳۳، سوره اعراف: ۱۴۴، سوره مریم: ۱۷،سوره: کهف ۱۶٫
۱۲٫کافی ،کلینی، ج ۴، ص۱۷۵۰
۱۳٫ ر.ک: وسائل الشیعه، ج۷ ، ص۴۰۹٫
۱۴٫ فوائد الرضویه، شیخ عباس قمی، ص۲۳؛ به نقل از کتاب اعتکاف ابرار.
۱۵٫ دعای ابو حمزه ثمالی امام سجاد به درگاه خداوند چنین عرض می‌کنند أبکی لِخروج نفسی،‌ ابکی لظلمه قبری، ابکی لضیق لَحَدی… .
۱۶٫ آیاتی از قران بر در خواست حضرت ابراهیم وحضرت زکریا دلالت دارد؛ از جمله: سوره انبیا: ۸۹ و سوره ابراهیم: ۷۴٫
۱۷٫ سوره مریم: ۴۹-۵۰٫
۱۸٫ سوره مریم: ۴۸ و سوره کهف: ‌۱۶٫
۱۹٫ سوره فتح: ۷ «وَللهِ جُنُودُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ کانَ اللهُ عَزیزاً حَکیماً».
۲۰٫ سوره ذاریات: ۲۲ «وَ فِی السَّماءِ رِزْقُکُمْ وَ ما تُوعَدُونَ».
۲۱٫ امیرالمؤمنین علیه السلام: «الْجُلُوسُ فِی الْمَسْجِدِ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَى طُلُوعِ الشَّمْسِ أَسْرَعُ فِی طَلَبِ الرِّزْقِ مِنَ الضَّرْبِ فِی الْأَرْض»‏ بحارالأنوار، ج‏۱۰، ص ۹۰٫
۲۲٫ سوره کهف: ۱۶٫
۲۳٫ بدیهی است که جلسات علمی و مطالعه نباید آنقدر زیاد باشد که فرصت عبادت و راز و نیاز را در اعتکاف از انسان بگیرد.
۲۴٫ اعتکاف ابرار، ص ۵۲٫