چشمه زلال : قدم به قدم تا عرش خدا
حضرت حجت الاسلام و المسلمین جعفر ناصری

به مناسبت تقارن این ایام با اعزام حاجیان به سرزمین وحی، به اختصار به یکی از امور مربوط به این فریضه بزرگ الهی می پردازیم؛ باشد که به لطف خدا همگی بهره و نتیجه ای اخلاقی برگیریم.۱
همان‌طور که مؤمنان در ماه مبارک رمضان «ضیوف الرحمان» هستند و در پایان این ضیافت، در عید سعید فطر از تحفه‌های ویژه الهی برخوردار می‌شوند، حج گزار هم ..«وفد الله» و مهمان خدا محسوب می‌شود و در عید سعید قربان، مستحق عنایات و الطاف حضرت حق می‌شود. از جمله راه‌های دریافت الطاف و عنایات الهی، تحمل سختی‌ها و تلاش و زحمت در مسیر حق است. شاید بهترین مؤید برای این سخن، عبارت «جهاد با نفس» است که می‌رساند که انسان همیشه در حال جنگ و جهاد با نفس است؛ آن هم جهادی اکبر که در مقایسه با جنگ‌های ظاهری، بسی بزرگ‌تر و سخت‌تر است. در روایات، بهشت را پیچیده شده در سختی‌ها و ناملایمات معرفی کرده‌اند:
الْجَنَّهُ مَحْفُوفَهٌ بِالْمَکَارِه؛۲
یعنی رسیدن به بهشت جاودان، از طریق تحمل سختی‌ها و ناملایمات و تلاش جدی میسّر می‌شود.
عید سعید فطر برای آن کس عید حقیقی است که پس از یک ماه سختی، علاوه بر تحمل گرسنگی و تشنگی، سایر محرمات را هم مراعات کرده و حتی به روزه سایر اعضا و قلب خویش مشغول بوده است. عید سعید قربان و بهره‌های حقیقی از حج نیز برای کسی معنا می‌یابد که در این راه، پیوسته مشغول تحمل سختی‌ها و نیز مجاهدت با نفس و شیطان باشد و در خود آمادگی فیض خاص الهی را فراهم کرده باشد. با تأمل در بخش‌های گوناگون مناسک حج می‌توان دریافت که اساساً در ذات و نهاد این عبادت زیبا و سراسر نور، نوعی مشقت و فشار اشراب شده است و این ترکیب الهی حکایت از آن دارد که صعود به قله عبودیت و دست یافتن به تاج پر افتخار خلیفه اللهی با عبور از گذرگاه‌های دشورا و با صبوری و شکیبایی حاصل می‌شود. یکی از مقدماتی که این آمادگی را به مقدار قابل توجهی در انسان ایجاد می‌کند، سختی‌های سفر حج است که متأسفانه امروزه به مرور زمان، رنگ می‌بازد و به راحتی تبدیل می‌شود.شاید از برخی کهنسالان شنیده باشید که معمولاً سفر حج برای حاجیان نسل‌های قبل، حدود نه ماه به طول می‌انجامیده است.
اصل سفر در آن زمان، انقطاعی از مال و اهل را سبب می‌شده است. مسافر می‌دانسته که باید هفته‌ها و ماه‌ها، بیابان‌ها را یکی پس از دیگری طی کند و خطر گم شدن، گرفتاری در دست راهزنان، بلایای طبیعی و… را به جان بخرد. برای حاجی آن زمان، سفر حج، یک سختی و مجاهده دیگر هم در پی داشت و آن، طی طریق پس از احرام است.
حاجی پس از احرام، با دو لباس ساده، بیابان‌های گرم و طاقت‌فرسای سرزمین حجاز را طی می‌کرد و در این مسیر یا سوار بر چارپایی بود که با وجود راحتی نسبی، از وجود جانوران و حشرات ساکن در بدنِ حیوانات در امان نبود و طبق مسائل شرعی حق هم نداشت کوچک‌ترین تعرضی به این حشرات انجام دهد، و یا اینکه پیاده راه می‌پیموده که گرمی هوا، دوری راه، سنگینی بار و توشه، از سویی او را می‌آزرد و از سوی دیگر باید مراقب بود که خاری به پایش فرو نرود و خونی از بدنش خارج نشود؛ چرا که آن هم از دیگر محرمات احرام است.
چنین حج و سفری، قدم به قدم برای حاجی، توفیق، توجه و استحقاق رحمت را فراهم می‌کند و حاجی در چنین سفری در هر لحظه و در هر گام، از خود و خودپرستی دور، و به خدا و خدا محوری نزدیک می‌شود.
###در بیابان گر به شوق کعبه خواهی زد قدم#سرزنش‌ها گر کند خار مغیلان غم مخور##
وقتی هدف و خواسته، بزرگ شد، برای رسیدن به آن، باید آماده و حتی پذیرای سختی‌ها و ناملایمات آن بود.
###چون هم سفر عشق شدی مرد سفر باش#هم منتظر حادثه هم فکر خطر باش##
اینکه پیشوایان معصوم علیهم السلام به ویژه امام حسن مجتبی و امام سجاد علیه السلام با وجود امکان سفر با مرکب، بارها و بارها رنج سفر به جان می‌خریدند و با پای پیاده به بیت الله الحرام سفر می‌کردند، به ما و هر کس که سودای این دیار دارد، می‌فهماند که باید هوای راحت و عافیت را از سر بیرون کرد و عاشقانه سختی‌های مسیر را به جان خرید و حجی «ابراهیمی» به جا آورد.
با این توضیح، راحتی‌ها و آسایش‌های فعلی این سفر، چندان قابل توصیه نیست. البته ممکن است گفته شود که انجام این سفر با امکانات امروزی ناگزیر است؛ اما باید بگوییم در سفر حج امروزه نیز می‌توان به نسبت زمانه، راحت طلبی را کنار گذاشت و در پی بهترین وسیله حمل و نقل، لذیذترین پذیرایی و راحت‌ترین محل اسکان نبود. همچنین می‌توان مسیرهای منتهی به مسجد النبی صلی الله علیه و آله وسلم و مسجد الحرام را تا حد امکان پیاده و با تأنی پیمود، تا بدین وسیله، بهره و رزق معنوی را افزایش داد.
امیرالمؤمنین حضرت علی‌ علیه السلام در فرازی از خطبه قاصعه می‌فرمایند:
خداوند خانه‌اش را که وسیله قیام و قوام مردم است، در منطقه‌ای کوهستانی و پر از سنگلاخ و در میان کوه‌های سخت و شن‌هایی نرم و چشمه‌هایی کم آب و روستاهایی پراکنده قرار داد، و از آدم و فرزندان او خواست تا روی به آن خانه نهند و دل‌های خود را به سوی آن متوجه سازند… تا از روی تواضع شانه‌هاشان را حرکت دهند، گرداگرد آن «لا اله الا الله» گویند و خاک‌آلود و موپریشان گام بردارند. لباس‌ها را پشت سر انداخته و از تن بیرون افکنند. با زدن موها، زیبایی خود را از دست دهند و بدین‌سان در امتحانی بزرگ و آزمایشی سخت و دشوار، فرمانبرداران را از نافرمانان جدا سازد.
اگر خدا می‌خواست، می‌توانست خانه خود را در بهترین و زیباترین نقطه روی زمین قرار دهد و سنگ‌های آن را از زمرّد سبز و یاقوت سرخ فام، به پا سازد؛ لیکن خداوند، بندگان خود را با انواع سختی‌ها آزمایش می‌کند و با مجاهدت‌های گوناگون به بندگی وا می‌دارد، با دشواری‌ها و ناخوشایندی‌ها آنان را می‌آزماید، تا کبر و خودپسندی را از قلوبشان بزدایند و فروتنی را جایگزین آن سازند.۳
عالم ربانی آیت‌الله محمد بهاری رحمه الله درباره آداب حج می‌نویسد:
غرض از تشریع این عمل شریف، شاید همان باشد که مقصود اصلی از خلقت انسان است؛ یعنی شناخت خداوند و رسیدن به مقام محبت و انس با او؛ و دستیابی به این دو، جز با تصفیه و پیرایش دل امکان‌‌پذیر نمی‌باشد و آن هم ممکن نیست جز به «کَفُّ النّفْس عن الشهوات والانقطاع من الدنیا الدنیه و إیقاعها علی المشاق من العبادات، ظاهریه و باطنیه؛ و آن نیز جز با بازداشتن نفس از شهوات، بریدن از دنیای پست و وادار کردن خویش به عبادات سخت ظاهری و باطنی ممکن نیست».
از اینجا [به همین دلیل] بوده که شارع مقدس، عبادات را یک سنخ نگردانید؛ بلکه مختلف قرار داده است؛ زیرا با هریک از آن‌ها رذیله‌ای از رذایل، از مکلف زایل می‌گردد تا با اشتغال به آن‌ها، تصفیه تمام عیار گردد؛ چنان‌که با صدقات حقوق مالیه و ادای آن‌ها انسان را از مشتهیات نفسانی جدا می‌کند و نماز، انسان را از هر فحشا و منکری نهی می‌کند و هکذا سایر عبادات. و چون عمل حج، -این عناوین (انفاق، نماز و…) را و اعمال دیگری را دربردارد- و مشتمل است بر جمله‌ای از اعمال سخت که هر یک بنفسه صلاحیت تصفیه نفس را دارد؛ مثل «انفاق المال الکثیر، والقطع عن الاهل والاولاد و الْوَطَن، و الحَشْر مع النفوس الشّریره و طی المنازل البعیده، مع الابتلاء بالعطش فی الحر الشدید فی بعض الاوان، والوقوع علی اعمال غیر مانوسه لا یقبلها الطباع من الرمی و الطواف و السعی و الاحرام و غیر ذلک» هزینه کردن مال فراوان و جدا شدن از خانواده و فرزندان و وطن و معاشرت با افراد شرور و پیمودن مسیرهای دور و دچار تشنگی شدن در گرمای شدید در پاره‌ای اوقات و انجام کارهای غیر عادی که طبع انسان، پذیرای آن نیست؛ مانند رمی جمرات، طواف، سعی و احرام و دیگر اعمال؛ هر کدام انسان را برای تصفیه نفس و پیرایش دل یاری می‌کند، تا زمینه تقرب الهی فراهم شود.۴
مطلب دیگر، اینکه این ویژگی، مخصوص سفر حج نیست و در سایر سفرهای معنوی نیز صادق است؛ لذا در سفرهای زیارتی باید مراقب بود که راحت طلبی و سرعت سیر به سوی زیارتگاه، بهره ما را از زیارت کاهش ندهد.
خلاصه اینکه راه خدا و بهشت رضوان، هزینه معنوی می‌طلبد و هر کس در این راه بهتر هزینه کند و سختی‌ها و ناملایمات را به جان و دل بخرد و به مجاهده پردازد، مقامی والاتر و جایگاهی مقرب‌تر خواهد داشت و از سوی دیگر، راحت طلبی و رفاه‌زدگی و توسعه سطح خواسته‌های مادی و دامنه تعلقات، یکی از مهم‌ترین موانع نیل به فلسفه آفرینش و جایگاه رفیع عبودیت حق تعالی است.
پی‌نوشت:
۱٫ در محور این نوشتار از سخنان استاد گرانقدر حجت‌الاسلام و المسلمین جعفر ناصری- حفظه‌الله- بهره گرفته‌ایم.
۲٫ کافی، ج ۲، ص ۸۹٫
۳٫ نهج‌البلاغه، خطبه ۱٫
۴٫ تذکره المتقین.