چشمه زلال : در همایش جایگاه علما و بزرگان مدفون در تخت فولاد در حوزه فرهنگ و تمدن اسلامی

حضرت حجت الاسلام و المسلمین جعفر ناصری

مرحوم طبرسی، در مکارم الاخلاق، روایتی را نقل می‌کنند که از باب تیمّن و تبرک و به تناسب ایام مبعث رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم، این روایت نبوی را مطلع و مدخل بحث قرار می‌دهم:
قال النبی صلی الله علیه و آله و سلم : إنِّما بُعِثْتُ لاُتَمِّمَ مَکارِمَ الأخْلاقِ.
بعثت، برای تکمیل مکارم اخلاق و اوج فضائل نفسانی بوده است. مکارم اخلاق، نهایت دیدگاه کسی است که اهل تفقّه در دین است. نکته لطیف، این است که فرمود: «لِاُتمَّمَ»؛ یعنی این بعثت تتمیم و تکمیل سیر اخلاقی انبیای گذشته است.
طبعاً برای رسیدن به مکارم اخلاق، الگو لازم است و پس از حضرات خاندان عصمت و طهارت علیهم السلام و نیز الگوهای قرآنی، الگویی بالاتر از عالمان وارسته و زاهد و راه‌رفته شیعی نیست. در طول هزاره گذشته، نمونه‌هایی از عالمان شیعی وجود داشتند که گویی نبی‌ای از انبیای بنی اسرائیل بوده‌اند. حوزه علمیه نجف اشرف از زمان مؤسس بزرگوار آن، جناب شیخ طوسی رحمه الله و نیز وادی السلام در کنار این حوزه، نمایان‌گر جواهراتی از نفوس هستند که هر یک همچون نبی‌ای از انبیای بنی‌ اسرائیل بوده‌اند.
شاید بتوان گفت در رتبه بعد از نجف اشرف و وادی السلامِ آن، سرزمین تخت فولاد قرار دارد که همچون صدفی این نفوس عالی و قدسی را در خود جای داده است. تخت فولاد اصفهان، کتابی است سترگ با عمری بیش از هزار سال که هر برگ آن، معرَف انسان‌هایی است منحصر به فرد در علم و عمل؛ انسان‌هایی که هر یک الگویی ممتازند برای جامعه فعلی و حوزه فعلی.
الآن ارائه الگوهای متقن برای طلاب حوزه‌های علمیه و نیز برای سایر جوانان طالب معنویت لازم و ضروری است و بسیار جا دارد که در این باره -یعنی درباره شناسایی، طبقه بندی و معرفی الگوهای مفید- کار و تحقیق جدی انجام شود؛ بزرگانی که یک عمر در اوج گذشت و فداکاری مسیر علم و عمل را دنبال می‌کردند و در نهایت عزت و نفس و زهد می‌زیستند و گام به گام زندگی‌شان الگو بوده است.
تخت فولاد اصفهان از این نظر، زمین مبارکی است و ظرفیتی والا دارد. هر یک از بزرگان آرمیده در این سرزمین، الگویی بزرگ هستند. یکی از این بزرگان، مرحوم آیت الله بیدآبادی است. در خاطرم دارم که آیت الله بهجت رحمه الله در سال‌های آخر عمر شریفشان، گاهی این جریان را نقل می‌کردند که سید بحرالعلوم رحمه الله با آن شخصیت علمی و عملی ممتاز، به اصفهان آمد و به خدمت حاجی بیدآبادی رحمه الله رسیدند و گویی برای کسب بعضی از معارف و علوم، به محضر ایشان آمده بودند. این تعبیر از مرحوم آیت الله بهجت بود که: سید بحرالعلوم، ظهر، مهمان مرحوم بیدآبادی شدند و پس از صرف ناهار بنا شد با هم قدم بزنند به سمت تخت فولاد. وقتی به زاینده‌رود رسیدند، جناب بیدآبادی رو به سید بحرالعلوم کردند و فرمودند: «این آب را می‌بینی که روان است؟ اگر به جای آب، در این رودخانه، طلا و جواهرات بود، در من هیچ تأثیری نمی‌کرد؛ به سبب آن سرّ و معرفتی که خداوند متعال به من افاضه کرده است».
در این زمانه، این عالمان صالح و راه‌رفته، بهترین الگوها هستند برای تشکیل یک ساختار هندسی معنوی و همان‌طور که عرض شد، این زاویه و این جهت، در حوزه بسیار مورد نیاز است.
کسانی که به حوزه علمیه اصفهان وارد می‌شدند، با اخلاص وارد می‌شدند و با خداوند متعال معامله می‌کردند. علمای مدفون در تخت فولاد شاید فقیر زندگی می‌کردند؛ اما منیع الطبع و آرام بودند و به معارف بلند مکارم اخلاق دست یافته بودند. یک عمر، گذشت، فداکاری و مجاهده اینان قابل الگوبرداری است.
جناب والد۱ نقل می‌کردند: من جوان بودم و با پدرم۲ که از شاگردان مرحوم آیت الله حاج آقا رحیم ارباب۳ بودند به خدمت ایشان رفتیم.مرحوم حاج آقا رحیم اراب در اواخر عمر، ‌نابینا شده بودند. پدرم از وضعیت چشم ایشان پرسید. حاج آقا رحیم فرمودند: «حاجی! بصیرت [=چشم دل] بهتر از بصر [=چشم ظاهر] است».
با چنین آرامش و اطمینان خاطری برخوردکردن با این قضیه [=نابینایی] کار هر کسی نیست و یک دنیا قدس و تقوا و از خودگذشتگی می‌خواهد. یک عمر حرکت به سوی اهداف بلند نیاز دارد.
حوزه‌های علمیه به ویژه حوزه علمیه اصفهان، در طول زمان -چه پیش از صفویه و چه پس از آن- جایگاه تربیت نفوس بوده است. وقتی کسی وارد این حوزه می‌شد و در مدرسه‌ای سکنا می‌گرفت، در هر زاویه و گوشه‌ای، بزرگان و فحولی از علم و معرفت جای داشتند. طبیعتاً طلبه تازه وارد، این صبغه قدس و تقوا را از آن بزرگان دریافت می‌کرد و این همان چیزی است که الآن مورد نیاز حوزه‌هاست.
مقام معظم رهبری اخیراً در صحبت با حوزویان بر توجه به بزرگان نحله اخلاق و معنوی نجف اشرف و الگوبرداری از آنان تأکید کردند که این مطلب واقعاً مطلبی بجا و صحیح و ضروری است. شناخت علمای نجف (از مرحوم ملاحسینقلی همدانی و شاگردان بزرگوارشان تا مرحوم قاضی و علامه طباطبایی و آیت الله بهجت قدس سره) و الگوبرداری از آن بزرگواران و سیره اخلاقی و معنوی‌شان واقعاً لازم و ضروری است. تصور من بر این است که این ظرفیت در بزرگان تخت فولاد هم هست. اگر این بزرگان و آثارشان، شناسایی، طبقه بندی و به طور صحیح معرفی می‌شدند و در زمینه علوم تربیتی و آداب و ادب (به سبک منیه المرید) و در بخش اخلاق و نیز در بخش معرفت و معنویت تفکیک و طبقه‌بندی می‌شدند، تأمین‌کننده نیاز فعلی حوزه‌ها بودند.
بسیاری از بزرگانی که در این سرزمین مقدس مدفونند، تألیفات متعدد داشته‌اند که برخی چاپ و منتشر شده و برخی نیز امکان چاپ نیافته‌اند؛ لذا گاهی تألیفات، ناشناخته مانده‌اند و حتی گاهی مؤلفان بزرگوار آثار نیز به خوبی معرفی نشده‌اند. مجموع این افراد و افکار و آثار، یک مدرسه، و یک مکتب خاصی را می‌تواند تعریف کند که البته استخراج و معرفی آن، کار و تحقیق فراوان می‌طلبد.خدا رحمت کند مرحوم آیت الله سید اسماعیل هاشمی را که از عالمان مهذّب شهر اصفهان بودند و ماجرایی را درباره دو تن از عالمان بزرگ اصفهان نقل می‌کردند. در شب آخر عمر شریف مرحوم آیت الله هاشمی -که در مشهد رحلت کردند- با جناب آقای فاطمی‌نیا در مشهد به خدمت ایشان رسیدیم. آیت الله هاشمی ضمن صحبت‌هایشان فرمودند: داستانی دارم که از اساتیدم، سینه به سینه شنیده‌ام و آن چنین است:
یکی از رؤسای منحرفان در اصفهان، شرب خمر کرده بود و مرحوم آیت الله کلباسی ایستادگی کردند، تا بر او حد جاری شود. برای اطرافیان آن مرد، شلاق خوردنِ بزرگشان‌، خیلی گران در آمد و از او خواستند که اجازه دهد این کار مرحوم کلباسی را تلافی کنند و او را مورد ضرب و شتم قرار دهند؛ ولی او نپذیرفت. پس از مدتی دیدند آن شخص شارب الخمر، به مسجد حکیم آمده و در صف جماعت قرار گرفته است. با گذشت ایام، در صف‌های جلوتر جا گرفت، تا اینکه پس از یک سال، در صف اول جا گرفت و اعتماد همه را جلب کرد.یک روز، آن شخص، ‌حاجی کلباسی را برای ناهار دعوت کرد و ایشان هم پذیرفتند. خادم حاجی عرض کرد: «اجازه دهید من هم همراهتان بیایم»؛ اما جناب حاجی نپذیرفتند و گفتند: «چون شما را دعوت نکرده، خلاف اخلاق است که همراه من بیایی».مرحوم حاجی کلباسی به خانه مرد رفتند؛ اما هنگام ورود، با صحنه عجیبی مواجه شدند؛ دیدند عده‌ای از الواط، قمه‌به‌دست، جمع هستند. آن شخص گفت: «من یک سال به مسجد آمدم، تا انتقام آن شلاق‌ها را از تو بگیرم». آیت الله کلباسی فرمودند: «مانعی ندارد. من حکم خدا را بر تو اجرا کردم. فقط به من فرصت بدهید دو رکعت نماز بخوانم». گفتند: «برو در آن اتاق بغلی و نماز بخوان» و خودشان مشغول عیش و نوش شدند. ناگهان شنیدند سروصدایی از پشت در خانه می‌آید. دیدند آیت الله شفتی (معروف به سید شفتی) و اطرافیانشان (که به تعبیر مرحوم آقای هاشمی معروف به «چماق نقره‌ای» بودند) در را باز کردند و به خانه وارد شدند.
مرحوم آیت الله شفتی سراغ آیت الله کلباسی را گرفتند و وارد اتاق شدند. دیدند ایشان سر سجاده است. سید شفتی پرسیدند: «آقا! شما کجا و اینجا کجا؟» حاجی کلباسی فرمودند: «جریانی دارد که بعداً توضیح می‌دهم؛ اما شما کجا و اینجا کجا؟». سید فرمودند: «من نماز می‌خواندم که صدایی به گوشم رسید که گفت: دریاب عبد صالح ما، حاجی کلباسی را». حاجی کلباسی فرمودند: «نشانی اینجا را از کجا به دست آوردید؟». سید فرموده بودند: «آن باشد برای بعد». این‌ها نمونه‌هایی از الگوهای عالمان شیعی هستند.
حرکت به سوی مکارم اخلاق، نیازمند الگو است. مکتب و نحله ‌نجف و بزرگان آن و عظمت آنان به جای خود؛ اما فقط در همین تخت فولاد اصفهان اگر این جریان الگوسازی و معرفی الگوهای ناب، به راه می‌افتاد و پژوهش‌های وسیع و جدی در آن انجام می‌شد، نیاز حوزه‌ها را برای حرکت به سوی مقاصد عالی و مکارم اخلاق،‌ روشن می‌کرد. البته در بعد تاریخی و ابعاد دیگر، زحماتی کشیده شده و هم اکنون در حال انجام است؛ چه زحمات مرحوم سید مصلح الدین مهدوی و چه زحماتی که اخیراً در مجموعه فرهنگی تخت فولاد در حال انجام است؛ اما این‌ها کافی نیست و یک حرکت جدی و گسترده لازم دارد.
عرض کردم زمانی بود که وقتی طلبه وارد مدرسه علمیه می‌شد، جای جای یک مدرسه، جایگاه فحول علما بود؛‌یکی مفسر بود؛ یکی مرجع تقلید بود و… همه در مدارس حجره داشتند و زندگی می‌کردند. الآن یک جوان، به این نیت طلبه می‌شود که خودش را پیدا کند، انس و الفتی با معنویت بیابد، مراقبه‌ای پیدا کند، خداجویی در نهاد او به فعلیت برسد؛ اما مشاغل گوناگون، تحیر بسیار، نداشتن الگویی متقن و مسلم، و نبود سیاستی نهادینه شده برای تربیت عمومی طلبه‌ها، فضاها و افکار را به یمین و شمال منحرف می‌نماید و استعدادها را ضایع می‌کند.
کار فرهنگی در باب مجموعه تخت فولاد کاری ضروی است. علاوه بر شرافت سرزمین تخت فولاد، چون این سرزمین، صدفِ این همه گوهر و دُر قرار گرفته، فضای ناب معنوی‌ای را القا می‌کند.
شاید برخی به یاد داشته باشند که در سه چهار دهه پیش، شب‌ها در تکایای تخته فولاد، پُر بود از زمزمه «العفو». عصرهای پنجشنبه، مردم از هر سو به تخت فولاد رو می‌آوردند. برخی پیرمردهای اطراف اصفهان نقل می‌کنند که فاصله دو سه فرسخی را به هر وسیله‌ای طی می‌کردند، تا عصر پنجشنبه خود را به یکی از تکایای تخت فولاد برسانند. در تکایای تخت فولاد، مجلس دعا و موعظه و سخنرانی برپا بود، تا اینکه وقت نماز شب برسد. بنده گاهی خودم می‌دیدم فضاهای نیمه شب تخت فولاد را که عموم مردم به نماز شب ایستاده بودند. پس از آن در نیمه شب، دعای کمیل با چه روح معنوی‌ای خوانده می‌شد و پس از آن، نماز جماعت صبح بود و سپس دعای ندبه. در بعضی از تکایا و مجالس تخت فولاد، غوغایی بود از حس و حال معنوی.
اینها برای شیعه ذخیره است. کافی است انسان در این زمینه فحص و پژوهش کند که این افراد، چقدر متصف به مکارم اخلاق بوده‌اند، در زندگی‌شان چه گذشت‌‌هایی می‌کرده‌اند، در برنامه زندگی‌شان چه اموری را لازم می‌دانسته و اجرا می‌کرده‌اند. چنین مواردی، سراسر درس است برای فضای رشد اخلاقی و معنویت طلبگی.
به نقل از بعضی بزرگان، پس از وادی السلامِ نجف اشرف، جایگاهی به بلندی تخت فولاد نمی‌رسد و حیف است که این مجموعه فرهنگی و این محتوا و الگو از دست ما برود. اگر حقیقتی پشت این سرزمین هست که هست، باید بیشتر به این نفوس و شناخت آن‌ها پرداخت؛ الگوهایی که صاحب همت‌های بلند و ثبات قدم بوده‌‌اند و باید درباره آن‌ها پژوهش و طبقه بندی صورت پذیرد و به جامعه معرفی شوند.
از «ذاهب الی ربّی»۴ راجع به حضرت ابراهیم علیه السلام تا رسیدن به «قلب سلیم»۵راهی طولانی است که شاخصه‌ها و الگوهای بزرگی لازم دارد و این مجموعه، بهترین الگوها را در خود جای داده است. نیازهای معنوی و دستورات تربیتی حوزه‌ها را می‌توان از فضائل نفسانی این بزرگواران، از آثارشان و از شرح حال آنان استخراج کرد و طبقه‌بندی نمود و ارائه کرد. این بزرگواران، چه چیزهایی می‌یافته‌اند که این طور فداکارانه و در نهایت زهد و قناعت زندگی می‌کرده‌اند؟ باید آن‌ها و آثارشان را احیا کنیم که هم باعث نزول رحمت و برکت برای جامعه است و هم ضرورت و نیاز می‌باشد.
یکی از بزرگان حوزه اصفهان، مرحوم جهانگیرخان قشقایی بوده است که در شرح حال ایشان آمده که در مسجد جارچی اصفهان، سه درس داشته است؛ یک فقه، یک منظومه و یک اخلاق. این توجه هر روزه به اخلاق، فضای اصفهان را متحول کرده بود. در همان زمان، مرحوم آخوند کاشی بوده‌اند و معاصر ایشان مرحوم علامه فانی زندگی می‌کردند که قبر ایشان هم نزدیک قبر مرحوم کاشی است.
شرح حال مرحوم فانی هنوز منتشر نشده است. بخشی از زندگی‌نامه‌شان را خودشان نوشته‌اند و نزد برخی نوادگان ایشان موجود است؛ از جمله اینکه:
گاهی نماز ظهر را به جماعت می‌خواندم و مشغول تلاوت قرآن می‌شدم، تا مغرب و پس از اقامه نماز مغرب، به منزل می‌رفتم.
ایشان مردی فاضل و بزرگوار بودند. مشهور است که مدتی بعد از علامه فانی، آخوند کاشی فوت کردند. یکی از شاگردان آخوند که بسیار بکّاء و اهل معنا بوده، خواب آخوند را می‌بیند و عرض می‌کند: «آن طرف، وضع شما بهتر است یا علامه فانی یزدی؟» آخوند کاشی می‌فرمایند: «علامه؛ به سه دلیل: یکی اینکه او ازدواج کرده بود و من نه، دوم اینکه او سید بود و من نه، و سوم اینکه او منبر می‌رفت و من نه»؛ گرچه انصافاً بلندی روح مرحوم کاشی به حدی است که من هر وقت این ماجرا را نقل می‌کنم، از روح ایشان عذرخواهی می‌نمایم.
از مرحوم علامه فانی نقل شده است که می‌فرماید: «در شب بیست و یکم ماه مبارک رمضان به منبر رفتم و جمعیت زیادی حاضر بودند. قبل از اینکه صحبت کنم، مرا گریه فراگرفت و شروع کردم به گریه. به دنبال من مردم هم بسیار گریه کردند».
این‌ها چه نفوسی بوده‌اند و چه داشته‌اند که این‌گونه ارتباط با خدا را نگه می‌داشته‌اند؟ بی‌جهت نیست که می‌گویند: این‌ها همچون نبی‌ای از انبیای بنی اسرائیل بوده‌اند. آنان در طول عمر، فقط طالب علم و فضیلت و در جست‌وجوی آخرین حد از کمال و مکارم اخلاق بوده‌اند. این‌ها خود را وقف خدا و خدمت به دین خدا کرده بودند.
قرآن کریم از قول مادر مریم علیها السلام می‌فرماید:
إِذْ قالَتِ امْرَأتُ عِمْرانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ ما فی‏ بَطْنی‏ مُحَرَّراً؛۶
همسر عمران، پیش از تولد فرزندش، با خدا این‌گونه معامله کرد که فرزند را بگذارد در معبد برای عبادت و دین خدا. بنده گاهی عرض کرده‌ام که این آیه، نمایان‌گر و بیان‌گر فضایی طلبگی است که طلبگی حقیقی هم وقف‌بودن در راه خدا و دین او است. ما اگر خواستیم فرزندمان را وارد فضای حوزه کنیم، باید با این نیت وارد کنیم که چشم‌داشتی از او نداشته باشیم و او را وقف دین کنیم. پس از این تعبیر، در سوره آل عمران آمده است که:
فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَ أنْبَتَها نَباتاً حَسَناً وَ کَفَّلَها زَکَرِیَّا؛۷
وقتی این‌گونه با خدا معامله می‌کردند، خدا هم هدیه و نذر آنان را می‌پذیرفت و خیرشان عالم را می‌گرفت. وقتی مادر مریم، فرزند خود را وقف خدا و معبد می‌کند، خدا هم عیسی علیه السلام را به مریم عطا می‌کند.
این‌گونه معامله با خدا در زندگی بزرگان حوزه و شیعه هم وجود داشته است. آیت الله بروجردی رحمه الله نقل کرده بودند که مرحوم آیت الله سید ابوالحسن اصفهانی فرمودند: «وقتی برای تحصیل به نجف رفتم، دو ریال پول داشتم که با یک ریال آن، یک ظرف خریدم و با یک ریال دیگر، پوستینی گرفتم که روی آن بنشینم. برای مطالعه از روشنای اماکن عمومی استفاده می‌کردم». خلاصه اینکه این نوع گذشت‌ها و همت‌ها و ثبات قدم‌ها نمونه کاملی است برای الگوبرداری طلبگی.
زمانی طلبه‌هایی معدود به مدارس پا می‌گذاشتند؛ اما در همان فضای محدود مدرسه، فحولی از علما را مشاهده می‌کردند که هر یک الگویی کامل بودند؛ اما الآن در فضای پرجمعیت مدارس از این الگوها کمتر یافت می‌شود که این کمبود را می‌توان با معرفی الگوهای ناب گذشته و ارائه روشمند طریق علمی و عملی آنان جبران کرد.
از عزیزان فعال در مجموعه فرهنگی تخت فولاد که این جلسه را ترتیب دادند و فعالیت‌های مفید دیگری انجام داده‌اند تشکر می‌کنم.امیدواریم خداوند متعال، راهی را که بزرگان حوزه طی کرده‌اند برای ما سهل و آسان کند و ما را تا قله کمال و مکارم اخلاق هدایت فرماید. ان‌شاءالله عنایت اهل‌بیت عصمت و طهارت علیهم السلام و دعای امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف همیشه همراه ما باشد، به برکت صلوات بر محمد و آل محمد.
———————-
پی‌نوشت‌ها:
۱٫ حضرت آیت الله حاج شیخ محمد ناصری اصفهانی حفظه الله.
۲٫ مرحوم آیت الله حاج شیخ محمد باقر ناصری دولت آبادی رحمه الله
۳٫ مرحوم آیت‌الله حاج آقا رحیم ارباب از عالمان ربانی و از سرآمدان روزگار خود در علم و عمل که از برجسته‌ترین شاگردان و ملازمان رحوم آیت الله آخوند کاشی بوده و در اصفهان اقامت داشته است. مزار ایشان در تخت فولاد اصفهان، زیارتگاه معنویت‌جویان است.
۴٫ اشاره به آیه شریف: «وَ قالَ إِنِّی ذاهِبٌ إِلى‏ رَبِّی سَیَهْدینِ»، (سوره صافات: ۹۹).
۵٫ اشاره به آیه شریف: «وَ إِنَّ مِنْ شیعَتِهِ لَإِبْراهیمَ * إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلیمٍ»، (سوره صافات: ۸۳-۸۴).
۶٫ سوره آل عمران: ۳۵٫
۷٫ همان: ۳۷٫
۸٫ برگرفته از سوره حج: ۷۷٫
۹٫ صحیفه مهدی، ص۶۲، ش۹٫