شرح حدیث جنود عقل و جهل (بخش ششم)

در شماره‌های پیشین گزیده‌ای از شرح و تفسیر حدیث جنود عقل و جهل را تقدیم کردیم که از آثار ارزشمند رهبر فقید و فرزانه انقلاب امام خمینی قدس سره است و اینک بحث را در صفات «رأفت و رحمت، غضب و قساوت» پی‌گیری می‌کنیم.
امام صادق علیه السلام در ادامه گفتار گرانمایه‌شان در حدیث جنود عقل و جهل فرمودند:

الرَّافَهُ وَ ضِدَّهَا الْقَسْوَهَ وَ الرَّحْمَهُ وَ ضِدَّهَا الْغَضَب.
رأفت و رحمت از دیگر جنود عقل و در مقابل، قساوت و غضب از لشکر شیطان است

که امام خمینی قدس سره به شرح آن‌ها پرداخته است.

«رأفت» کمال رحمت و دل‌سوزی را گویند.۱ این رأفت و رحمت، از جلوه‌های اسماء خدای مهربان است که به حیوانات و انسان‌ها افاضه شده، تا نظام زندگی خانوادگی و اجتماعی حفظ شود. اگر این صفات در آن‌ها نباشد، رشته‌های پیوند فردی و اجتماعی از هم گسسته و پاره گردد. به واسطه محبت و رحمت، حیوانات و به‌ویژه انسان، خانواده خود را حمایت و نگاه‌داری می‌کنند، و گرنه هیچ مادری زحمت و سختی‌های دوران بارداری و تولد و رشد فرزندانش را تحمل نمی‌کرد و پدران، بار مسئولیت آن‌ها را بر دوش نمی‌کشیدند. انبیا و اولیای الهی و علمای ربانی به‌واسطه همین موهبت الهی در هدایت و رهبری خلق می‌کوشند و رنج و زحمت فراوانش را به جان می‌خرند. حتی حدود الهی که بر گنهکاران جاری می‌شود و دوزخ که نمود و تجلی خشم و انتقام خداوندی است، در حقیقت رحمتی از سوی او بر بندگانش می‌باشد؛ چرا که سبب پالایش و طهارت آن‌ها می‌گردد و اگر خیر در وجودش نهاده شده باشد، به این صورت احیا می‌شود و به سعادت می‌رسد، و گرنه آلوده و ناخالص باقی می‌ماند و راه نیک‌بختی و بهشت بر او بسته گشته، در زمره بهشتیان و پاکان قرار نمی‌گیرد؛ بنابراین رحمت گسترده خدا همه کس و همه چیز را فرا گرفته:

وَ رَحْمَتی‏ وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ‏ء.۲
رَبَّنا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْ‏ءٍ رَحْمَهً وَ عِلْما۴٫۳

امام خمینی قدس سره برای ارتباط و هدایت مردم و تأثیر بیشتر در آن‌ها می‌فرماید:
با هیچ چیز مثل بسط رحمت و رأفت و طرح دوستی و مودت نمی‌توان دل مردم را به دست آورد، و آن‌ها را از سرکشی و طغیان باز داشت؛ و لهذا، انبیای عظام مظاهر رحمت حق -جلّ و علا- هستند، چنانکه خداوند متعال رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم را در آخر سوره توبه- که خود سوره غضب است- این‌طور توصیف و معرفی می‌کند:

لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أنْفُسِکُمْ عَزیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَریصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنینَ رَؤُفٌ رَحیمٌ۶٫۵

رهبر فقید و فرزانه انقلاب در اینجا به معرفی شخصیت پر مهر پیامبر رحمت، رسول اعظم حضرت محمد صلی الله علیه و آله وسلم می‌پردازد، تا آن حضرت را الگویی زنده و سازنده برای زندگی و برخورد با مردم بدانیم و دریابیم که چطور ناصح و دلسوز دیگران باشیم. آن حضرت جلوه‌ و تجلی کامل رأفت و رحمت ‌الهی است و در دلسوزی و شفقت برای امتش، بلکه خیل بزرگ و گسترده بشریت، قرآن کریم او را در زیادتی رأفتش تسلّی می‌دهد که:

لَعَلَّکَ باخِعٌ نَفْسَکَ ألاَّ یَکُونُوا مُؤْمِنین. ۷
فَلَعَلَّکَ باخِعٌ نَفْسَکَ عَلى‏ آثارِهِمْ إِنْ لَمْ یُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدیثِ أسَفاً.۸

امام راحل قدس سره درباره آن حضرت می‌فرماید:
سبحان الله! تأسف به حال کفار و جاحدین حق و علاقه‌مندی به سعادت بندگان خدا کار را چقدر به رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم تنگ نموده که خدای تعالی او را تسلیت دهدو دل لطیف او را نگهداری کند که مبادا از شدت همّ و حزن به حال این جاهلان بدبخت، دل آن بزرگوار، پاره شود و قالب تهی کند.۹
بنابراین یکی از صفات مهم اخلاقی برای مؤمنان -به‌ویژه اهل سیر و سلوک- آراسته شدن به این صفت الهی و نشاندن نهال آن در جان و دل و پرورش آن است. آیات و روایات متعددی در این زمینه وارد شده که ما برای نمونه به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم:
قرآن کریم رأفت و رحمت به هم دیگر و شدت و غلظت در برابر کفار از نشانه‌های مؤمنان می‌شمارد:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ وَ الَّذینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْکُفَّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُم.۱۰

امام صادق علیه السلام نیز به اصحاب خود فرمود:
اتَّقُوا اللهَ وَ کُونُوا إِخْوَهً بَرَرَهً مُتَحَابِّینَ فِی اللهِ مُتَوَاصِلِینَ مُتَرَاحِمِینَ تَزَاوَرُوا وَ تَلَاقَوْا وَ تَذَاکَرُوا أمْرَنَا وَ أحْیُوهُ؛۱۱
تقوای الهی داشته باشید، و برادرانی نیکوکار بوده، برای خدا دوستدار هم باشید، با هم ارتباط داشته، بر یکدیگر رحم آورید. همدیگر را زیارت و ملاقات نموده، متذکر امر ما باشید و آن را زنده بدارید.
رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم نقل شده است که فرمود:
وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ لَا یَضَعُ اللهُ الرَّحْمَهَ إِلَّا عَلَى رَحِیمٍ. قَالُوا یَا رَسُولَ اللهِ کُلُّنَا رَحِیمٌ؟ قَالَ: لَیْسَ الَّذِی یَرْحَمُ نَفْسَهُ وَ أَهْلَهُ خَاصَّهً وَ لَکِنِ الَّذِی یَرْحَمُ الْمُسْلِمِینَ وَ قَالَ قَالَ تَعَالَى إِنْ کُنْتُمْ تُرِیدُونَ رَحْمَتِی فَارْحَمُوا؛۱۲
سوگند به کسی که جانم به دست اوست! خداوند رحمتش را جز بر کسی که رحیم است نمی‌نهد. گفتند: «ای رسول خدا! آیا همه ما رحیم و مهربان هستیم؟» پیامبر فرمود: «رحیم، آن کسی نیست که تنها به خود و خانواده‌اش مهربانی کند؛ بلکه رحیم، آن است که بر مسلمانان رحم نماید و به ایشان مهربانی کند». و پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم فرمود: «خدای تعالی گفته است: اگر خواهان رحمت من هستید، پس به دیگران مهربانی و رحم کنید».
از عوالی اللآلی از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله وسلم نقل شده است که فرمود:
الرَّاحِمُونَ یَرْحَمُهُمُ الرَّحْمَنُ ارْحَمُوا مَنْ فِی الْأَرْضِ یَرْحَمْکُمْ مَنْ فِی السَّمَاء؛۱۳
خداوند رحمان به رحم کنندگان رحم می‌کند. به آنان‌که در زمین هستند رحم کنید، تا کسی که در آسمان است، به شما رحم کند.فقیه وارسته، امام خمینی قدس سره مباحث را در دو صفت غضب و قساوت که از صفات مذموم و جنود شیطان است، پی‌گیری می‌کند. ما بحث غضب و خشم را مطرح می‌کنیم و به توضیح و تفسیر آن از زبان آن بزرگوار می‌پردازیم.
غضب، حرکت و حالت نفسانی است که به واسطه آن، خون در قلب برای انتقام به جوشش در می‌آید… وقتی این حرکت سخت شود، آتش غضب را فروزان کند، و پر شود شریان‌ها و دماغ از یک دود تاریک مضطربی که به واسطه آن، عقل منحرف شود و از ادراک و رویه بازماند.
و موعظه و نصیحت در این حال، فایده به حال صاحب آن نکند؛ بلکه شعله آتش غضب را فروزان‌تر کند. حکما گفته‌اند: «مثل انسان در این حال، مثل غاری است که در او آتش فراوان افروخته شود؛ به طوری که از شعله‌ و دود پر گردد، و در آن هوا و دود و اشتعال محتقن و محتبس گردد، و نفیرها و صداهای سخت از آن بیرون آید، و شعله‌های آتش درهم پیچد، و نائره آن روزافزون گردد. در این حال، علاج آن بسیار مشکل شود، و خاموش نمودن آن ممکن نگردد؛ زیرا برای علاج شعله‌های فروزان و برافروخته، هر چه در او افکنند آن را بخورد و بلع کند و جزو خود کند و بر ماده آن افزایش پیدا شود. از این جهت انسان در حال نائره آتش غضب، کور شود از رشد و هدایت، و کر شود از موعظه و نصیحت؛ بلکه موعظه در این حال، سبب ازدیاد غضب او شود و مایه شعله نائره آن گردد. و برای این شخص، راه چاره[‌ای] در این حال نیست»۱۵٫۱۴
پایان این مجال نظر شما را به چند روایت درباره غضب جلب می‌کنیم.
و رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم فرمود:«الْغَضَبُ یُفْسِدُ الْإِیمَانَ کَمَا یُفْسِدُ الصَّبِرُ الْعَسَلَ وَ کَمَا یُفْسِدُ الْخَلُّ الْعَسَلَ».۱۶
غضب، ایمان را فاسد می‌کند؛ همان‌گونه که صبر ۱۷عسل را و همان‌طور سرکه عسل را.
امام صادق علیه السلام فرمود:
الْغَضَبُ مِفْتَاحُ کُلِّ شَرٍّ؛۱۸
غضب، کلید همه بدی‌ها است.
رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم فرمود:
الْغَضَبَ جَمْرَهٌ مِنَ الشَّیْطَان؛۱۹
خشم، اخگر و آتش‌ پاره‌ای از شیطان است.
بنابراین انسان برای حفظ ایمان و گرفتن فیض بیشتر الهی و ارتباط با بندگان خدا دو رسالت بزرگ دارد یکی آنکه در خود صفت و رأفت را احیا و بالنده سازد و دیگر آنکه با قساوت قلب و قوه غضبیه مجاهدتی تمام داشته باشد و در تعدیل آن بکوشد چون خشم و غضب آخرت و دنیای انسان را در خطری عظیم قرار می‌دهد و چه بسا زمام امور به دست شیطان سپرده شود.