چشمه زلال : تحلیلی قرآنی بر خاستگاه فتنه
حضرت حجت الاسلام و المسلمین جعفر ناصری

مقدمه
در ایام بعد از رحلت نبی مکرم اسلام صلی الله علیه و آله وسلم قرار داریم. با دقت در وقایع بعد از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم می‌بینیم که پس از رحلت آن حضرت فتنه ای به پا شد و مردم از این فتنه، سربلند بیرون نیامدند. با وجود تأکیدهای مکرر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم ، اهل‌بیت علیهم السلام بعد از رحلت ایشان، صدمات زیادی دیدند. خاندان پیامبر علیهم السلام هنوز عزادار پیامبر بودند که عده ای، ظالمانه‌ترین رفتارها را با دختر پیامبر علیها السلام و امیرالمؤمنین علیه السلام انجام دادند. بقیه مردم هم فقط نظاره‌گر ماجرا بودند و با سکوت و رضایت عملی، در گناه آنان شریک شدند. روایات۱ متعددی به این مضمون نقل شده است که بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم همه مردم از بیعت و عهدی که در غدیر بسته بودند سر باز زدند، مگر عده‌ای انگشت‌ شمار.
در طول تاریخ، بارها این فتنه ها تکرار شد و جامعه مسلمانان دچار این طوفان‌ها گردید. اغلب افراد در آن فتنه ها موفق بیرون نیامدند و مرتکب گناهان عظیم شدند و در نتیجه عذاب الهی را برای خود و جامعه مقرر نمودند؛ از جمله، فتنه خوارج نهروان، فتنه های ایام امامت امام مجتبی علیه السلام ، فتنه عاشورا، همچنین فتنه های عصر غیبت و …. مهم، این است که چگونگی پیدایش این فتنه ها ریشه‌یابی شود، تا به عنوان عبرت مهم تاریخی، تکلیف ما را روشن کند. این ریشه یابی کمک می‌کند تا ما در فتنه های پیش‌رو دچار چنین انحرافات و گمراهی‌هایی نشویم.
بزرگان و علما برای پیدایش این فتنه ها و انحرافاتی که برای مسلمانان اتفاق افتاده، علت های متعددی ذکر کرده اند؛ از جمله، جهل نسبت به حق و باطل و عدم شناخت مقام نبوت و امامت، سکوت و انحراف خواص، تعصبات قبیله ای و… اما یکی از عللی که کمتر به آن پرداخته شده -که در قرآن هم روی آن تأکید شده- بحث رعایت ادب در تعامل است.۲
علت ظهور فتنه
قرآن در سوره مبارک نور می‌فرماید:
لا تجْعَلُواْ دُعَاءَ الرَّسُولِ بَیْنَکُمْ کَدُعَاءِ بَعْضِکُم بَعْضًا قَدْ یَعْلَمُ اللهُ الَّذِینَ یَتَسَلَّلُونَ مِنکُمْ لِوَاذًا فَلْیَحْذَرِ الَّذِینَ یخالِفُونَ عَنْ أمْرِهِ أن تُصِیبهَُمْ فِتْنَهٌ أوْ یُصِیبهَُمْ عَذَابٌ ألِیم؛۳‏
صدا کردن پیامبر را در میان خود، مانند صدا کردن یکدیگر قرار ندهید. خداوند کسانی از شما را که پشت سر دیگران پنهان می‌شوند و یکی پس از دیگری فرار می‌کنند می‌شناسد. پس آنان که فرمان او را مخالفت می‌کنند، باید بترسند از اینکه فتنه‌ای دامنشان را بگیرد، یا عذابی دردناک به آن‌ها برسد!
این آیه‌، ریشه فتنه و اسباب ظهور و بروز آن را تذکر می‌دهد. این آیه، بر رعایت آداب تعامل در ارتباط با پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله وسلم تأکید می‌نماید و نیز بیان می‌کند که باید نحوه برخورد و تعامل شما با پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله وسلم با شیوه برخورد شما با یکدیگر متفاوت باشد.
اسلام درباره نحوه برخورد مؤمنان با یکدیگر سفارش‌های متعدد و متنوعی دارد که بر اساس آن رفتار متقابل مؤمنان باید بسیار محترمانه و محبت‌آمیز و برادرانه باشد و نباید هیچ‌گونه تحقیر، اذیت و آزار، فخر فروشی و… در این برخوردها دیده شود.
در این آیه درباره برخورد با پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله وسلم تأکید می‌کند که نباید تعامل و برخوردتان با پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم مثل برخوردهایی باشد که میان خودتان دارید؛ بلکه باید خیلی محترمانه تر و با ادب تر باشد و برخوردتان باید کاملاً متعالی باشد.
قرآن کریم در چند آیه ابتدایی سوره حجرات با بیانی دیگر همین مسأله را تأکید می‌کند و می‌فرماید:
ای کسانی که ایمان آورده‏اید! صدای خود را فراتر از صدای پیامبر نکنید و در برابر او بلند سخن مگویید [و داد و فریاد نزنید] آن‌گونه که بعضی از شما در برابر بعضی، بلند صدا می‌کنند، مبادا اعمال شما نابود گردد در حالی که نمی‌دانید!
آن‌ها که صدای خود را نزد رسول خدا کوتاه می‌کنند همان کسانی هستند که خداوند دل‌هایشان را برای تقوا خالص نموده و برای آنان آمرزش و پاداش عظیمی است!
[ولی] کسانی که تو را از پشت حجره‏ها بلند صدا می‌زنند، بیشترشان نمی‌فهمند!
اگر آن‌ها صبر می‌کردند تا خود به سراغشان آیی، برای آنان بهتر بود و خداوند آمرزنده و رحیم است!۴
چیزی که مسلم است، نه در آیه مورد بحث و نه در این آیات، تنها مسأله صدا زدن و میزان صدایی که با پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم صحبت می‌کنند مطرح نیست و این‌گونه امور خصوصیتی ندارند؛ بلکه قرآن این‌گونه امور را فقط از باب نمونه و مصداق بارز ذکر کرده است. هدف اصلی قرآن در این‌گونه آیات، این است که به مسلمانان متذکر شود همه اموری که مربوط به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله وسلم است با بقیه فرق بسیاری دارد و لازم است در برخورد با آن حضرت ادب و احترام کامل را مراعات بنمایید؛ چه در نحوه صدا زدن و بلند نبودن صدا هنگام صحبت با ایشان و چه در مصادیق و زمینه‌های دیگر مثل احترام به دستورات حضرت، احترام به اهل‌بیت پیامبر علیهم السلام و احترام به مجلس ایشان، راه نرفتن جلوتر از ایشان و … . اساساً هر چیزی که نسبتی با پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم دارد، بر اساس میزان و شدت نسبت و اهمیت آن باید مورد احترام قرار گیرد؛ حتی اسم پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم ، خاندان حضرتش، قبر آن حضرت و… .
در فقه اسلامی هم این تفاوت‌ها لحاظ شده است؛ مثلاً سبّ و بی‌احترامی به پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم و اهل‌بیت علیهم السلام موجب ارتداد و واجب شدن قتل سب کننده می‌شود. لمس بدون وضوی اسم پیامبر و اهل‌بیت علیهم السلام حرام است. صدقه برای پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم و اهل‌بیت علیهم السلام و سادات حرام و پرداخت خمس برای پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم و اهل‌بیت علیهم السلام است.
بررسی تفسیری آیه مورد بحث
در ذیل آیه مورد بحث، چند تفسیر آمده است:
۱٫ برخی فرموده اند منظور از «دُعَاءَ الرَّسُولِ» در آیه شریف، فراخوان نمودن پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم و دستورات و اوامری است که آن حضرت صادر کردند که نباید مثل فراخوان و دستورات دیگران تلقی شود.۵
۲٫ برخی هم این چنین نظر داده اند که منظور، دعا و نفرین پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم است که با دعا و نفرین دیگران تفاوت دارد و نباید مانند و هم‌تراز دعا و نفرین دیگران پنداشته شود.۶
۳٫ برخی هم معتقدند منظور، شیوه خواندن و صدا کردن پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم است که نباید مانند دیگران؛ بلکه خیلی محترمانه‌تر و مؤدبانه تر باشد.۷
جمع بندی نظرات مفسران
به نظر می‌رسد با توجه به روایاتی که در ذیل آیه نقل شده است،۸ نظر سوم ترجیح دارد؛ مانند اینکه نقل شده است که بعد از نزول این آیه، حضرت زهرا علیها السلام دیگر پدر بزرگوار خود را با لفظ «یارسول الله» و «یا نبی الله» صدا زدند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم به دختر مکرمشان علیها السلام فرمودند:
این آیه برای تو نیست؛ بلکه برای بقیه مردم است. تو مثل همیشه من را «بابا و پدرجان» صدا بزن که برای من دلنشین‌تر و برای خدا راضی کننده‌تر است.۹
همان‌طور که گفتیم، هرچیزی که به پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم انتساب دارد، محترم است و باید با احترام ویژه و استثنایی با آن برخورد کرد.
با توجه به این نکته می‌توان گفت: همه تفاسیر و نکات مفسران، قابل جمع است. با الغای خصوصیتی که در این آیه می‌توان کرد، به این نتیجه می‌رسیم که آیه شریف در صدد القای این معنا است که پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم با همه فرق می‌کند و باید در همه اموری که به ایشان منتسب است با مشابه آن که منتسب به دیگران است فرق گذاشته شود. صدا کردن پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم باید با صدا کردن دیگران متفاوت و محترمانه‌تر باشد. فراخوان و امر و نهی حضرت با امر و نهی و فراخوان دیگران فرق می‌کند و باید با ادب و محترمانه‌تر، با آن برخورد نمود. دعا و نفرین حضرت با دعا و نفرین دیگران متفاوت است و باید به آن توجه بیشتر داشت و احترام بیشتر گذاشت. نه تنها رعایت ادب در موقع صدا کردن پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم لازم است؛ بلکه موقع امر نمودن و فراخوان کردن ایشان هم رعایت ادب لازم است. همچنین توجه به دعا و نفرین حضرت که نباید ساده و مانند دعا و نفرین دیگران تلقی شود.
نکته اصلی بحث
قرآن کریم در این آیه، این نکته را بیان می‌کند که اگر در تعامل و برخورد با پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم و در امور مربوطه به آن حضرت ادب ویژه را رعایت نکردید، دچار فتنه می‌شوید. فتنه در اینجا به معنای گمراهی و سقوط در آزمایش الهی است.۱۰ فقط گناهان نیستند که ما را به سقوط و عذاب الیم می‌رسانند؛ بلکه گاهی بی ادبی ها و بی احترامی ها ما را دچار فتنه و عذاب می‌کنند. حضرت امیر علیه السلام می‌فرمایند:
مَن لم یَکُن أفضلَ خِلالِهِ أدبُهُ کانَ أهْوَنَ أحوالِهِ عَطَبُهُ؛ ۱۱
هر که بهترین خصلت او ادبش نباشد، کمترین حالت او تباهی است.
از سوی دیگر، باید بپذیریم که بی ادبی ها منجر به انجام گناهان و نافرمانی‌هایی می شود که آن‌ها باعث سقوط و عذاب می‌شوند. حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند:
مَن قَلّ أدبُه کثُرَتْ مَساویهِ؛۱۲
کسی که ادبش کم شود بدیها و گناهانش زیاد می‌گردد.
با توجه به این نکته قرآنی، فتنه بعد از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم و همچنین فتنه‌های دیگر قابل تحلیل است. در واقع وقتی مسلمان‌ها در برابر وجود مقدس رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم قدرناشناس بودند، این قدرناشناسی‌ها کم کم سبب شد که به شرایط و آداب ارتباط با آن حضرت عمل ننمودند و به دست خود زمینه گرفتاری در فتنه را فراهم کردند. چنانکه از آیات و روایات و تاریخ زندگانی پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله وسلم به دست می‌آید در طول عمر پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نوع مخاطبت و ادبی که گاهی در برخورد با ایشان لازم بوده، رعایت نشده است؛ لذا فتنه‌های عظیم به پا شد و دامن همه را گرفت. جالب است که در شأن نزول آیات ابتدایی سوره حجرات و در میان کسانی که به پیامبر بی‌ادبی کردند، نام افرادی را می‌بینیم که در فتنه بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم ، میدان‌دار بوده و از سران فتنه به شمار می‌آیند.
تذکر: چنانکه در روایات هم آمده است،۱۳ این بحث فقط مربوط به نبوت و پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نیست؛ بلکه شامل بحث امامت و امام هم می‌شود و در همه اموری که مربوط به امام است باید رعایت ادب و احترام را کرد که در غیر این صورت،‌دچار فتنه و عذاب می‌شویم.
چه باید کرد؟
برای درمان این مشکل بزرگ اجتماعی، راه‌های گوناگون و مفصّلی وجود دارد که به تناسب فضای موجود و رویکرد این نشریه، به دو مورد اشاره می‌کنیم.
الف. تقویت امام باوری
دچار شدن به فتنه‌ها به این دلیل است که برخی معرفت‌ها و شناخت‌های ما از امام زمان عجل الله تعالی و فرجه الشریف خیالی است. معرفت بسیاری از ما درباره امام زمان عجل الله تعالی و فرجه الشریف معجونی است ناهمگون که برخی از آن را از صحبت‌های این و آن و برخی دیگر را از لابه‌لای اوراق و نوشته‌های افراد مختلف برگرفته‌ایم. این‌گونه شناخت‌ها، برای ما یک ساختار معرفتی نسبت به حضرت درست می‌کند که احتیاج به اصلاح دارد. اما همیشه در اصلاح آن، موفق نمی‌شویم و در نتیجه چون نگاه‌ و نگرشمان گاهی معیوب است، نوع ساختار فکری ما نسبت به حضرت هم معیوب می‌شود. وقتی ساختار فکری نسبت به ولایت و به شخصیت امام عجل الله تعالی و فرجه الشریف معیوب شد، کتاب‌های دیگر هم که می‌خوانیم حتی مطالب صحیح و مستقیمش به دل ما نمی‌نشیند و فقط مطالب معیوبش به دل ما می‌نشیند. ساختار معیوب، ورودی معیوب، خروجی هم معیوب می‌شود.
باید امام‌شناسی تقویت بشود. انسان باید امام را نه از جهت لقلقه لسان، بلکه از جهت باور باطنی، حی‌، عالم و حاضر بداند. عملکرد انسانی که به این باور رسیده، با دیگران بسیار فرق می‌کند. ولی آنچه امتیاز و درجه انسان را در برخورد با امام زمان عجل الله تعالی و فرجه الشریف و اهل‌بیت علیهم السلام بالا می‌برد این است که ببیند این اعتقاد تا چه حد به ابعاد گوناگون زندگی و حتی خلوت و تنهایی‌اش سرایت کرده و در عملکرد و مراقبه و توجهاتش تأثیر گذاشته است.
ب. رعایت ادب
نفس انسان، دوست‌دار راحتی و تساهل و تسامح است. اگر این حالت نفس مدیریت شود و نفس وادار به رعایت ادب گردد، این نفس آماده می‌شود تا در برخورد با امور مقدس، باادب‌تر و خاضعانه تر برخورد کند. و اساساً آن امر مقدس در این نفس تأثیرگذارتر خواهد بود؛ برای مثال، کسی که پایش را به سوی قرآن و حرم امام علیه السلام دراز نمی‌کند، تأثیرپذیری او از قرآن و فضای نورانی حرم به مراتب، بیشتر از کسی است که این‌گونه ادب ها را رعایت نمی‌نماید. اگر نفس برای رسیدن به راحتی و پرهیز از دشواری‌ها، ادب لازم را در برابر مقدسات رعایت ننمود، آماده و مستعد می‌شود تا به آن امر مقدس پشت کرده، با آن مخالفت نماید.
سوزاندن در خانه دختر پیامبر علیها السلام ۱۴ و رضایت نشان دادن به آن، بی‌ادبی و مخالفت بزرگی است که از بی‌ادبی‌های کوچک شروع شده است. آنگاه که افراد بی‌ادبی کردند و در حضور حضرت با صدای بلند سخن گفتند و یا بی‌ادبی کردند و امر پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم را نسبت به شرکت در لشگر اسامه ترک نمودند و با عادی شدن و بی‌تفاوتی نسبت به امثال این بی‌ادبی‌ها، مستعد انجام این جنایت بزرگ شدند. آری! شتر دزدها از اول توان و استعداد شتر دزدی را ندارند؛ بلکه در ابتدا از تخم مرغ دزدی شروع می کنند.
سستی و تساهل و تسامح با بی‌ادبی‌های کوچک به نفس سرایت می‌نماید تا جایی که نفس آن‌قدر سست و اهل تسامح می‌شود که مرتکب بی‌ادبی‌های بزرگ می‌شود و آن را زشت هم نمی‌داند. الزام نفس به رعایت ادب، یعنی جلوگیری از تساهل گرایی و سست شدن نفس؛ لذا اسلام برای امور مختلف، آداب و قواعدی را مطرح می‌نماید که حاصل آن، ضبط و انضباط و تربیت نفس است و از این رو بر رعایت آداب، تأکید فراوانی کرده است. حضرت امیر علیه السلام می‌فرمایند:
سبَبُ تزکیهِ الأخلاقِ حُسنُ الأدبِ؛۱۵
نیکو رعایت کردن ادب، باعث تزکیه اخلاق می‌شود.
نوع رفتار و گفتمان افراد در برخورد با مقدسات و دیگر امور، آینه درون ایشان است. میزان ادب و احترامی که در خلوت و در ظاهر در برابر مقدسات نشان می‌دهیم، بیان‌گر میزان تقدس آن‌ها در قلب ما است.
از طرفی میان ظاهر و باطن ما ارتباط دو سویه برقرار است. اگر در باطن برای چیزی تقدس و احترام قائل باشیم، در رفتار ظاهری ما جلوه‌گر خواهد بود و بیشتر در برابر آن چیز ادب را رعایت می‌نماییم. اگر در ظاهر بکوشیم در برابر مقدسات، به ویژه در برابر ثقلین(اهل‌بیت علیهم السلام و قرآن) و هرچه که ارتباطی با این دو دارد، ادب را رعایت کنیم؛ باعث تقویت خضوع و احترام قلبی ما در برابر آن امر می‌شود.
ممکن است این ادب‌ها در ابتدا، ظاهری و بدون پشتوانه قلبی باشد؛ اما تکرار رفتارها خُلق‌ساز خواهند بود. رفتارهای مکرر هستند که در نهایت، شخصیت‌ساز هستند. این ادب نشان دادن‌های ظاهری، چون به قصد رسیدن به خضوع و تقدس واقعی و قلبی‌اند، ریا و تظاهر نیستند؛ بلکه ریا موقعی است که ما برای جلب نظر دیگران از خود ادب نشان دهیم. یکی از حکمت‌های تأکید فراوان اسلام بر انجام آداب و مستحبات در رویارویی با مقدسات مانند صلوات فرستادن بر پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم بعد از شنیدن اسم مبارک ایشان و دست نکشیدن بدون وضو بر قرآن و اسامی اهل‌بیت علیهم السلام و … تقویت خضوع قلبی و پاسبانی از تقدس مقدسات در درون انسان می‌باشد.
در ابتدا باید جایگاه امام عجل الله تعالی و فرجه الشریف، درست و کامل شناخته شود و بعد با عبادات و اعمال صالح و توسلات، به باور قلبی تبدیل گردد. سپس باید در برخورد با امام و هر چیزی که به امام مربوط است -مثل فرزندانشان، زیارتگاه‌هایشان، اسامی‌شان، جلساتشان، کلمات نورانی آن‌ها و نایبان و مبلغان آن‌ها و حتی پارچه‌های سیاه مجالس و بیرق‌هایشان و …- بهترین ادب ها را رعایت کنیم تا دچار فتنه و گمراهی نشویم و در سربازی و خدمت خالصانه به امام زمان عجل الله تعالی و فرجه الشریف موفق باشیم.
پی‌نوشت‌ها:
۱٫ اختصاص، ص ۶٫
۲٫ این نکته، در یکی از جلسات سخنرانی حضرت حجت الاسلام والمسلمین حاج شیخ جعفر ناصری با برخی طلاب و فضلای حوزه علمیه قم مطرح شد و همین نکته دست مایه مقاله پیش‌رو قرار گرفت.
۳٫ سوره نور:۶۳٫
۴٫ یَأیهَّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لَا تَرْفَعُواْ أصْوَاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبیِّ وَ لَا تجهَرُواْ لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أن تحْبَطَ أعْمَالُکُمْ وَ أنتُمْ لَا تَشْعُرُونَ(۲) إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أصْوَاتَهُمْ عِندَ رَسُولِ اللهِ اُوْلَئکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللهُ قُلُوبهُمْ لِلتَّقْوَی‏ لَهُم مَّغْفِرَهٌ وَ أجْرٌ عَظِیمٌ(۳) إِنَّ الَّذِینَ یُنَادُونَکَ مِن وَرَاءِ الحُجُرَاتِ أکْثرُهُمْ لَا یَعْقِلُونَ(۴) وَ لَوْ أَنهُّمْ صَبرُواْ حَتیَ‏ تخْرُجَ إِلَیهِمْ لَکاَنَ خَیرًا لَّهُمْ وَ اللهُ غَفُورٌ رَّحِیمٌ. (سوره حجرات: ۲-۵).
۵٫ المیزان، ج ‏۱۵، ص ۱۶۶٫
۶٫ مجمع البیان، ج ‏۷، ص ۲۴۹٫
۷٫همان و تفسیر نمونه، ج ‏۱۴، ص ۵۶۸٫
۸٫ رک: بحارالأنوار، ج ۱۷، ص ۲۷٫
۹٫ بحارالأنوار، ج ۴۳، ص ۳۳٫
۱۰٫ علامه طباطایی رحمه الله می‌فرماید: فتنه به معنای هر عملی است که به منظور آزمایش حال چیزی انجام گیرد و بدین سبب است که هم خود آزمایش را فتنه می‏گویند و هم ملازمات غالبی آن را که عبارت است از شدت و عذابی که متوجه مردودین در این آزمایش یعنی گمراهان و مشرکین می‌شود. (المیزان، ج‏۲، ص ۸۹). در اینجا هم به قرینه صدر و ذیل آیه منظور از فتنه، یکی از نتایج و لوازم فتنه -که گمراهی و هلاکت است- می‌باشد؛ چرا که معنا ندارد قرآن بگوید اگر مراعات ادب را با پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نکردید دچار آزمایش می‌شوید؛ چون آزمایش، سنت همیشگی و قطعی و مطلق خداوند است و مشروط و موقوف بر بی‌ادبی نمودن نیست. از طرفی به قرینه صدر آیه که می‌فرماید: «کسانی که امر او را مخالفت نمودند باید بترسند که دچار فتنه می‌شوند» می‌توان فهمید که منظور از فتنه، لازمه آن یعنی گمراهی و سقوط می‌باشد، نه موفقیت و پیروزی در آزمایش.
۱۱٫ غررالحکم، ص ۲۴۸٫
۱۲٫ همان.
۱۳٫ بحارالأنوار، ج ۲۳، ص ۳۰۲٫
۱۴٫ اگر گفته شود عاملان این فاجعه از اول ایمان نداشتند باید گفت «اظهار نفاق» آن‌ها در طول زندگی و پس از رحلت رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم دارای مراتب بود که بعد از رحلت رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم به اوج خود رسید؛ ولی آنچه مورد نظر این نوشتار است، گروهی است که به این امور با همراهی یا سکوتشان رضایت دادند.
۱۵٫ همان، ص۲۴۷٫
۱۶٫ سنن النبی، ص ۹۸،‌ح ۱۳۶ .
۱۷٫ سنن النبی، ص ۹۴، ح ۱۲۶٫