اندر ره عشق 
مبانی نظری زیارت پیاده

مهدی نیلی‌پور
مقدمه
زیارت، راهکار برقراری ارتباط با معصوم  ع در زمان غیبت و ظهور و در زمان حیات و ممات اوست. زیارت، از مهم‌ترین عوامل تربیتی و راهبرد اهل بیت: برای ایجاد، تقویت و تعمیق ارتباط شیعیان با ارواح آسمانی و مطهر خاندان عصمت است.
این ارتباط باید از یک ارتباط موقت و احساسی و مقطعی فراتر رفته، به ارتباطی دائمی و عارفانه تبدیل شود؛ تا برآیند آن، تربیت شیعه‌ای واقعی و عاشق اهل بیت: باشد.
ساز وکار زیارت، ابزاری معنوی و بسیار مؤثر و روح‌افزاست که در فرهنگ تشیع، جایگاهی ویژه دارد. زیارت از دیدگاه اهل بیت:، جریانی چندلایه با ابعاد فرهنگی، سیاسی، اعتقادی، اقتصادی و عرفانی است که تأثیرات فردی و اجتماعی متعددی دارد.
شناخت مبانی نظری زیارت، آن هم زیارت با پای پیاده، انگیزه بهره‌مندی از برکات بی‌شمار آن را دوچندان می‌کند و گامی مؤثر در راستای ترویج و تبلیغ فرهنگ ناب زیارت است.
حضور در میان خیل زائران پیاده کربلا در ایام اربعین ۱۴۳۵ق (۱۳۹۲ش) بهانه‌ای شد تا با نگاهی قرآنی و روایی به «مبانی نظری زیارت با پای پیاده» و آن‌گاه «زیارت امام حسین  ع با پای پیاده» به واکاوی اهمیت و ارزش این نوع زیارت بپردازیم.
در خصوص کیفیت زیارت -چه زیارت خانه خدا و مدینه منوره و چه زیارت سایر عتبات عالیات- با توجه به چگونگی طی کردن  مسیر، دو مرتبه وجود دارد؛
مرتبه نخست که مرتبه آسان و مرجوح است، همان طی مسیر با وسیل? نقلیه و با استفاده از امکانات رفاهی در خوراک پوشاک و مکان استراحت است که این قسم، خود دارای مراتب حداقلی تا حداکثری می‌باشد.
مرتبه دوم مرتبه سخت‌تر و راجح است که همان طی مسیر با پای پیاده و بهره‌مندی از حداقل امکانات می‌باشد.
این قسم سفر زیارتی که برگرفته از روحیات جهادی بوده و در کمال سادگی و تنزه از امور رفاهی انجام می‌پذیرد، نوعی ریاضت شرعی است که برکات فراوان معنوی و تربیتی برای زائر به دنبال دارد.
از میان این دو قسم زیارت، شواهد و جهت گیری‌های قرآنی، روایات و سیره انبیا و اولیای الهی و بسیاری از عرفا و بزرگان، ناظر به شیو? دوم است که در اینجا به تعدادی از این شواهد اشاره می‌کنیم:
۱٫شاهد قرآنی
قرآن در آیه اعلام حج و بیان آداب حج، تشرف با پای پیاده را بر تشرف با مرکب سواری مقدم می‌شمارد و می‌فرماید:
وَ أَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یأْتُوکَ رِجالاً وَ عَلى‏ کُلِّ ضامِرٍ یَأْتینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمیقٍ؛۱
[ای ابراهیم!] در میان مردم برای ادای حج، بانگ برآور، تا [زائران] پیاده [و سواره] بر هر شتر لاغری که از هر راه دوری می‌آیند، به سوی تو روی آورند.
در تفسیر نور ذیل این آیه آمده است:
پیاده رفتن به حج، برتر از سواره است؛ [زیرا] «رجالاً» قبل از «کُلَّ ضامر» آمده است.۲
محمد بن احمد بن جزی نیز می‌گوید:
و استدل بعضهم بتقدیم الرجال فی الآیه علی أنَّ المشی إلی الحجِّ افضلٌ من الرکوب؛۳
برخی از علما به سبب مقدم بودن تعبیر پیاده روی در آیه، استدلال کرده‌اند که پیاده رفتن به حج از سواره رفتن، برتر است.
۲٫شواهد روایی
این روایات را در دو بخش کلی می‌توان بررسی کرد؛
الف. روایات فضیلت زیارت خان? خدا با پای پیاده
پشیمانی به سبب ترک حج با پای پیاده
ِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ  ع قَالَ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا نَدِمْتُ عَلَى شَیْ‏ءٍ صَنَعْتُ‏ نَدَمِی‏ عَلَى أَنْ لَمْ أَحُجَّ مَاشِیاً لِأَنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ۶ یَقُولُ: «مَنْ حَجَّ بَیْتَ اللهِ مَاشِیاً کَتَبَ اللهُ لَهُ سَبْعَهَ آلَافِ حَسَنه  مِنْ حَسَنَاتِ الْحَرَمِ». قِیلَ: «یَا رَسُولَ اللهِ وَ مَا حَسَنَاتُ الْحَرَمِ؟» قَالَ: «حَسَنه  أَلْفِ أَلْفِ حَسَنه » وَ قَالَ: «فَضْلُ الْمُشاه  فِی الْحَجِّ کَفَضْلِ الْقَمَرِ لَیلَه  الْبَدْرِ عَلَى سَائِرِ النُّجُوم»؛‏۴
امام باقر  ع فرمودند که ابن عباس گفت: «بر چیزی پشیمان نشدم به انداز? پشیمانی‌ام بر اینکه چرا پیاده به حج نرفتم؛ چراکه از رسول خدا۶ شنیدم که می‌فرمودند: «هر کس پیاده حج خانه خدا را انجام دهد، خداوند برای او هفت هزار عمل نیک از حسنات حرم می‌نویسد». گفته شد: «ای رسول خدا! منظور از حسنات حرم چیست؟» فرمود: «هزار هزار حسنه». و فرمود: «فضیلت پیاده حج گزاردن، مانند فضیلت ماه شب چهارده بر سایر ستارگان است».
در روایتی دیگر، منظور از حسنات الحرم، صدهزار برابر شدن حسنه بیان شده است.۵
یک حج پیاده، برتر از هفتاد حج سواره
وَ رُوِیَ‏ أَنَّهُ مَا تَقَرَّبَ عَبْدٌ إِلَى اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِشَیْ‏ءٍ أَحَبَّ إِلَیْهِ مِنَ الْمَشْیِ إِلَى بَیْتِهِ الْحَرَامِ عَلَى الْقَدَمَیْنِ وَ إِنَّ الْحَجَّهَ الْوَاحِدَه  تَعْدِلُ سَبْعِینَ حَجَّهً؛۶
و روایت شده است که هیچ بنده‌ای به وسیله‌ای محبوب‌تر نزد خدا از راه پیمودن با پای پیاده به خان? محترمش، به او تقرب نجسته است. همانا یک حج با پای پیاده، با هفتاد حج برابر است.
تذکر: همان‌گونه که هر رکعت نماز در مسجد الحرام، صد هزار برابر، نسبت به نماز در سایر مساجد پاداش دارد، عبادات وابسته به این مسجد نیز،‌ از فضیلت و ارزش والاتری برخوردارند و از این رو در روایت برای بیان ثواب حج پیاده، از تعبیر «حسنات الحرم» استفاده شده است.
معانقه فرشتگان با حاجیان پیاده
از امام صادق  ع نقل شده است که فرمودند:
إِنَّ الْملائکه  یَقِفُونَ‏ عَلَى‏ طَرِیقِ‏ مَکَّهَ یَتَلَقَّوْنَ الْحَاجَّ فَیُسَلِّمُونَ عَلَى أَهْلِ الْمَحَامِلِ وَ یُصَافِحُونَ أَصْحَابَ الرَّوَاحِلِ وَ یَعْتَنِقُونَ الْمُشاه  اعْتِنَاقا؛  ع
همانا فرشتگان بر راه مکه می‌ایستند و چون با حاجیان ملاقات کنند، بر حاجیان سواره‌ای که سایبان دارند، سلام می‌کنند و با کاروان‌های سواره [و بدون سایبان] مصافحه می‌نمایند و با حجاجی که پیاده آمده‌اند، معانقه می‌کنند.
طبق این روایت نورانی، میان حاجیانی که سوار بر مرکب و زیر سایه‌بان محمل، وارد حرم می‌شوند با آنان‌که فقط سواره‌‌اند و آنان که پیاده مسیر حج را طی می‌کنند، تفاوت بسیاری است؛ از این رو فرشتگان به گروه اول تنها سلام می‌دهند، با گروه دوم علاوه بر سلام، دست نیز می‌دهند و با حاجیان پیاده، علاوه بر سلام کردن و دست دادن، معانقه کرده، آنان را در آغوش می‌گیرند که این اکرام فوق العاده، نشانه شدت عنایت فرشتگان بر حاجیان پیاده و دلیل برتری حج پیاده بر حج سواره است.
ب. روایات فضیلت زیارت معصومان: با پای پیاده
پاداش زیارت امیرالمؤمنین  ع با پای پیاده
از امام صادق  ع روایت شده که فرمودند:
مَنْ زَارَ أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ  ع مَاشِیاً کَتَبَ اللهُ لَهُ بِکُلِّ خُطْوَه  حَجَّهًًْ و عُمْره  فَإِنْ‏ رَجَعَ‏ مَاشِیاً کَتَبَ اللهُ لَهُ بِکُلِّ خُطْوَهٍ حَجَّتَیْنِ وَ عُمْرَتَیْنِ؛۸
هر کس پیاده به زیارت حضرت امیرالمؤمنین  ع برود، خداوند به عدد هر گامی که برمی‌دارد، حجی و عمره‌ای در نامه عملش بنویسد، و اگر پیاده نیز برگردد، به عدد هر گامی، دو حج و دو عمره در نامه عملش بنویسد.
در این روایت، به صراحت به برتر بودن زیارت با پای پیاده چه در مسیر رفت و چه بازگشت اشاره شده است.
پاداش زیارت سیدالشهدا  ع با پای پیاده
امام صادق  ع به حسین بن علی بن ثویر فرمودند:
مَنْ خَرَجَ مِنْ مَنْزِلِهِ یُرِیدُ زیاره الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ  ع إِنْ کَانَ مَاشِیاً کَتَبَ اللهُ لَهُ بِکُلِّ خُطـوهٍ? حَسَنه?ً وَ حَطَّ بِهَا عَنْهُ سَیِّئَهً حَتَّى إِذَا صَارَ بَالْحَائِرِ کَتَبَهُ اللهُ مِنَ الْمُفْلِحِینَ وَ إِذَا قَضَى مَنَاسِکَهُ کَتَبَهُ اللهُ مِنَ الْفَائِزِینَ حَتَّى إِذَا أَرَادَ الِانْصِرَافَ أَتَاهُ مَلَکٌ فَقَالَ لَهُ أَنَا رَسُولُ اللهِ رَبُّکَ یُقْرِئُکَ السَّلَامَ وَ یَقُولُ لَکَ اسْتَأْنِفِ الْعَمَلَ فَقَدْ غُفِرَ لَکَ مَا مَضَى؛۹
هر کس به قصد زیارت قبر حسین بن علی۸ از خانه‌اش بیرون آید، اگر پیاده باشد، خداوند به ازای هر گامی که برمی‌دارد، حسنه‌ای برایش ثبت و گناهی از او پاک می‌کند، و تا زمانی که به حائر حسینی برسد خداوند، او را از رستگاران و حاجت‌رواشدگان منظور می‌فرماید. و چون اعمالش را تمام کند، خداوند او را از افراد ظفرمند و رستگار ثبت می‌کند. و هنگامی که می‌خواهد [به دیار خود] بازگردد، فرشته‌ای نزد او آمده، به او می‌گوید: «من فرستاد? خدا هستم. پروردگارت به تو سلام می‌رساند و می‌فرماید: عملت را از نو آغاز کن که خداوند، گناهان گذشته تو را بخشید».
۳٫شواهدی از سیر? اهل بیت:
الف. امام مجبتی  ع و بیست بار حج با پای پیاده
عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِاللهِ  ع عَنْ فَضْلِ الْمَشی، فَقَالَ: إِنَّ الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ۸ قَاسَمَ‏ رَبَّهُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ حَتَّى نَعْلاً وَ نَعْلاً وَ ثَوْباً وَ ثَوْباً وَ دِینَاراً وَ دِینَاراً وَ حَجَّ عِشْرِینَ حَجَّهً مَاشِیاً عَلَى قَدَمَیْه؛۱۰
حلبی می‌گوید از امام صادق  ع درباره فضیلت پیاده رفتن پرسیدم. حضرت فرمودند: «امام حسن  ع سه بار ثروت خود را با خدا تقسیم کرد؛ تا آنجا که یک کفش برای خود و کفشی در راه خدا، پیراهنی برای خود و پیراهنی در راه خدا، دیناری برای خود و دیناری در راه خدا تقدیم کرد، و با پای پیاده، بیست حج به جای آورد.
ب. امام سجاد   ع و حج با پای پیاده
عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: حَجَّ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ  ع مَاشِیاً فَسَارَ عِشْرِینَ‏ یَوْماً مِنَ الْمَدِینَهًِْ إِلى مَکهً؛
ابراهیم بن علی از پدرش نقل می‌کند که امام سجاد  عپیاده حج به جا آورده، از مدینه تا مکه بیست روز راه رفت.
عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ الْمُبَارَکِ قَالَ‏: حَجَجْتُ بَعْضَ السِّنِینَ إِلَى مَکَّه فَبَیْنَمَا أَنَا سَائِرٌ فِی عَرْضِ الْحَاجِّ وَ إِذَا صَبِیٌ‏ سُبَاعِیٌ‏ أَوْ ثُمَانِیٌّ وَ هُوَ یَسِیرُ فِی نَاحِیَه مِنَ الْحَاجِّ بِلَا زَادٍ وَ لَا رَاحِلَهٍ فَتَقَدَّمْتُ إِلَیْهِ وَ سَلَّمْتُ‏ عـــلَیْهِ وَ قُلْتُ لَهُ: «مَعَ مَنْ قَطَعْتَ الْبَرَّ؟» قَالَ: «مَعَ الْبَارِّ». فَکَبُرَ فِی عَیْنِی فَقُلْتُ: «یَا وَلَدِی أَیْنَ زَادُکَ وَ رَاحِلَتُکَ؟» فَقَالَ: «زَادِی تَقْوَایَ وَ رَاحِلَتِی رِجْلَایَ وَ قَصْدِی مَوْلَایَ». فَعَظُمَ فِی نَفْسِی إِلَى أَنْ قَالَ: إِلَى أَنْ أَتَیْتُ مَکَّهً فَقَضَیْتُ حَجِّی وَ رَجَعْتُ فَأَتَیْتُ الـــأَبْطَحَ فَإِذَا بِحَلْقَهٍ مُسْتَدِیرَهٍ فَاطَّلَعْتُ لِـــأَنْظُرَ مَنْ بِهَا فَإِذَا هُوَ بِصَاحِبِی فَسَأَلْتُ عَنْهُ فَقِیلَ: هَذَا زَیْنُ الْعَابِدِینَ  ع؛۱۱‏
عبدالله بن مبارک گفت: سالی برای انجام حج به مکه رفتم. در بین راه، نوجوانی هفت یا هشت‌ساله بود که در کنار حجاج می‌رفت و زاد و توشه و مرکب سواری هم نداشت. پیش رفته، سلام کردم و عرض کردم: «با چه کسی این بیابان‌ها را طی می‌کنی؟» فرمود: «با آفرینند? این بیابان». جوابش به نظرم بزرگ آمد. گفتم:«فرزندم! زاد و توشه مرکب سواری تو کجاست؟» فرمود: «زاد من است تقوایم، و مرکبم دو پایم و هدفم مولایم». باز در نظرم بزرگ آمد… تا آنکه به مکه آمدم. پس از انجام اعمال حج در بازگشت در ابطح دیدم مردم اطراف یک نفر را گرفته‌اند. نگاه کردم، دیدم همان نوجوان است. پرسیدم: «کیست؟» گفتند: «زین العابدین  ع است».
ج. امام صادق  ع و پیاده روی برای رمی جمرات
عنبسه بن مصعب گوید: امام صادق   ع را در منی? دیدم که گاهی پیاده و گاه سواره طی طریق می‌کند. مطلبی به ذهنم خطور کرد، تا از حضرتش بپرسم. چون بر ایشان وارد شدم، آن حضرت بدون مقدمه سخن آغاز کرد و فرمود: «همانا علی بن الحسین۸ همیشه از منزلش با پای پیاده برای رمی جمرات می‌رفت و منزلگاه من، امروز از منزل او نسبت به جمرات کمی دورتر است؛ پس من سوار بر مرکب می‌روم، تا به منزل او برسم و چون به منزل او رسیدم، پیاده می‌شوم و با پایپیاده برای رمی جمرات راهی می‌شوم».۱۲
د. امام زمان  ع و پیاده روی هر ساله برای حج
ابو نعیم انصاری زیدی می‌گوید: « در روز ششم ماه ذی الحجه از سال ۲۹۳ق با جماعتی از حاجیان در مسجدالحرام و کنار مستجار بودیم. ناگاه جوانی از حال طواف به سوی ما آمد که دو حول? احرام به تن داشت و کفش‌هایش در دستش بود. چون او را دیدیم، از هیبتش همگی به پا خاستیم و در میان ما نبود کسی جز آنکه ایستاد و بر او سلام داد». در این روایت طولانی آمده است که راوی، آن جوان را در شب عرفه نیز مشاهده کرد و گفت: «از جمعیتی که اطراف آن جوان بودند پرسیدم آیا این علوی را می‌شناسید؟» آنان گفتند: «او هر سال با پای پیاده همراه ما حج به جای می‌آورد» و در آخر روایت آمده است که او صاحب الزمان  ع است.۱۳
۴٫سیره اصحاب ائمه:، علما و سایر شیعیان
الف. زیارت امام با پای پیاده، دلیل ارادت خالصانه اصحاب
عَن بَریدِ بنِ مُعاویه قالَ‏ کُنتُ عِندَ أبِی جَعْفَر  ع إذْ دَخَلَ عَلیهِ قادمٌ مِن خُراسانِ ماشیاً- فَأخْرَجَ رِجْلَیْهِ وَ قَد تَغلفَتا- وَ قَالَ: أما وَ اللهِ ما جَاءَنِی مَن حَیْثُ جِئْتُ- إلّا حُبُّکُم أهلَ البیتِ، فَقَالَ أبوجعفر   ع: وَ اللهِ لَوْ أحَبَّنَا حَجَرٌ حَشَرَهُ‏ اللُه مَعَنَا، وَ هل الدِّینِ إلّا الْحُبّ [إنَّ اللهَ یَقُولُ «قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِی- یُحْبِبْکُمُ اللَّهُ‏» و قال: «یُحِبُّونَ مَنْ هاجَرَ إِلَیْهِمْ‏» وَ هَل الدِّین إلا الحُبّ‏]؛۱۴
استاد مطهری; در توضیح و ترجم? این روایت می‌فرمایند:
شخصی که اهل خراسان بود؛ از راه دور با رنج فراوان آمد خدمت امام باقر  ع [عشق به اهل بیت او را کشانده بود]؛ در حالی که چون با پای پیاده آمده بود، کفش‌هایش از بین رفته و پایش ترک خورده و پاشنه آن، شکاف زیادی برداشته بود. آمد خدمت امام با یک عشق و ولعی. خدا را شکر کرد که بالاخره به مقصود خودش رسید. بعد پایش را نشان داد با آن شکاف‌ها که خون آمده بود، و عرض کرد: «یا ابن رسول الله! چیزی مرا به اینجا نیاورد، جز محبت شما اهل بیت که از خراسان تا اینجا پیاده آمده‌ام». امام این جمله را فرمود: «هر کس هر چه را دوست داشته باشد، با هموست و حقیقتش همان می‌شود و با همان محشور می‌شود».۱۵
ب. زیارت جابر بن عبدالله انصاری با پای پیاده
طبق برخی نقل‌ها، جابر بن عبدالله انصاری در اربعین اول، همراه با عطیه با پای پیاده به زیارت امام حسین  ع مشرف شد.
ج. سیره علما در زیارت امام حسین   ع با پای پیاده
از نظر تاریخی، ظاهراً درزمان شیخ انصاری; سفر زیارتی به کربلا با پای پیاده مرسوم بوده است؛ اما پس از ایشان این سیره کم‌رنگ شده تا آنکه مرحوم میرزای نوری; که از محدثان بزرگ و استاد شیخ عباس قمی; بود، در زمان خود، زیارت به سوی کربلا با پای پیاده را از نجف آغاز کرد و از آن پس، این سنت حسنه در سیر? بسیاری از علما و بزرگان دینی قرار گرفته است؛ بزرگانی چون: آیت الله سید مهدی بحرالعلوم، آیت الله ملکی تبریزی، آیت الله میرزای نایینی، آیت الله شیخ محمد حسین اصفهانی (معروف به کمپانی).
همچنین در احوالات حکیم بزرگ، ملاصدرا آمده است که او شش سفر با پای پیاده به حج مشرف شد.
به فضل الهی، امروزه نیز شاهدیم پس از سقوط رژیم بعث عراق، هر سال بر شکوه زیارت سید الشهدا  ع افزوده می‌شود، آن هم با پای پیاده و بویژه در ایام اربعین حسینی  ع.
خداوند بر شور و شعور آحاد جامع? اسلامی در مورد امام حسین  ع و زیارت حضرتش بیفزاید و ما در ثواب و دعای زائران مخلص آن حضرت، شریک گرداند؛ آمین یا رب العالمین.

———–

پی‌نوشت‌ها
۱٫سوره حج: ۲  ع.
۲٫تفسیر نور، محسن‏ قرائتى، تهران‏، مرکز فرهنگى درس‌هایى از قرآن،‏ چاپ یازدهم،۱۳۸۳ش‏‏، ج۶، ص۳۴٫
۳٫التسهیل لعلوم التنزیل‏، محمد بن احمد ابن جزى، بیروت، دار الارقم بن ابی الارقم،‏ چاپ اول،۱۴۱۶ق، ج۲، ص۳۸٫
۴٫وسائل الشیعه، شیخ حر عاملى، قم، آل البیت:، اول، ۱۴۰۹ق، ج۱۱، ص۸۰٫
۵٫مستدرک الوسائل، محدث نورى، قم، آل البیت:، چاپ اول، ۱۴۰۸ق، ج۸، ص۳۰٫
۶٫وسائل الشیعه، ج۱۱، ص  ع۹٫
  ع.تهذیب الأحکام، شیخ طوسى، تهران، دار الکتب الإسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰  ع ق، ج۶، ص۲۰٫
۸٫عوالی اللئالی، ابن ابی جمهور، قم، دار سیدالشهدا  ع، چاپ اول، ۱۴۰۵ق، ج ۴، ص ۲۸٫
۹٫همان، ص۴۳٫
۱۰٫الإستبصار، شیخ طوسى، تهران، دار الکتب الإسلامیه، چاپ اول، ۱۳۹۰ ق، ج۲، ص۱۴۱؛ وسائل الشیعه، ج۱۱، ص  ع۸٫
۱۱٫مستدرک الوسائل، ج۸، ص۳۲٫
۱۲٫تهذیب الاحکام، ج ۵، ص ۲۶  ع.
۱۳٫مستدرک الوسائل، ج ‏۸، ص ۳۲٫
۱۴٫تفسیر العیاشی، محمد بن مسعود عیاشى، تهران،‏ چاپخانه علمیه،‏ چاپ اول،‏۱۳۸۰ ق‏،ج ‏۱، ص ۱۶  ع.
۱۵٫مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ج ۲۲، ص ۴۴  ع.