نامه‌های ره‌نما
آیین وعظ و منبر

اشاره
کسب فیض و طلب راهنمایی از محضر استادان راه‌رفته، آگاه و دلسوز، همواره روش حقیقت‌جویان و پویندگان طریق قرب الهی بوده و هست.
در این میان، بخش عظیمی از نصایح و دستورالعمل‌های بزرگان اهل معرفت، در قالب نامه‌هایی ارائه شده است که خطاب به شاگردان یا دوستان و همراهان خویش نگاشته‌اند. شمار این‌گونه نامه‌ها، بدان اندازه است که گنجینه گران‌سنگی از معارف ناب و لطایف و اشارات را در دسترس تشنگان حقایق الهی قرار می‌دهد.
شایان ذکر است که این نامه‌ها گاه دربردارنده دستورالعمل‌ها و سفارش‌های ویژه برای مخاطب خاص نامه است و گاه مطالب عام و نافع برای دیگران هم در خود دارد؛ از این‌رو، همه دستورالعمل‌های موجود در نامه‌ها، برای تمام خوانندگان قابل عمل و مناسب نیست.
آنچه در پیش رو دارید، دستورالعملی است از محدث جلیل القدر، آیت الله حاج شیخ عباس قمی;، صاحب کتاب گران‌سنگ مفاتیح الجنان، به واعظان و اهل منبر که در شماره ۴۷ مجله حوزه آمده است. با توجه به مطالب زیبا و ارزشمند آن و مناسبت آن با ایام تبلیغی محرم و صفر این شماره مجله را به آن اختصاص دادیم و با توجه به طولانی بودن این مطلب آن را در دو بخش و با حداقلِ تصرّف تقدیم خوانندگان عزیز می‌کنیم. امید که مورد استفاده قرار گیرد.
بسم الله الرحمن الرحیم
بر اهل منبر و روضه خوان‌هاست که در کار خویش، اموری را پاس دارند، تا در زمره بزرگ‌شماران شعائر الهی قرار بگیرند و بر ارشاد و هدایت بندگان خدا توفیق یابند.
۱٫ اخلاص و دوری از ریا
از پیامبر اسلام۶ روایت شده است:
«إنَّ أخوَفَ مَا أخَافُ عَلَیکُم الشِّرکَ الاَصغَر». قَالوا: «وَ مَا الشِّرکَ الاَصغَر یَا رَسولَ الله؟» قَالَ: «الرِّیَاء». قَالَ: «یَقُولُ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ، یَومَ القیَامهِ إذَا جَازَ العِبادِ بِأعمَالِهِم: إذهَبُوا إلَی الذِّینَ کُنتُم تَراوُنَ فِی الدُّنیَا، فَانظُروُا هَل تَجِدونَ عِندَهُم الجَزَاءَ»؛۱
«ترسناک‌ترین چیزی که از آن بر شما بیم دارم، شرک کوچک است». گفته شد: «ای پیامبر خدا! شرک کوچک چیست؟» فرمود: «ریا». سپس فرمودند: خدا در روز قیامت که پاداش بندگان را عطا می‌کند به آنان فرماید: «بروید نزد آنانی که برایشان ریا کردید و بنگرید که پاداش کارهایتان پیش آنان است».
امام صادق۷ به عبّاد بن کثیر بصری، فرمود:
وَیْلَکَ یَا عَبَّادُ! إِیَّاکَ وَ الرِّیَاءَ فَإِنَّهُ مَنْ عَمِلَ لِغَیْرِ اللهِ وَکَلَهُ اللهُ إِلَى مَنْ عَمِلَ لَهُ؛۲
وای بر تو ای عَبّاد! از ریا دوری کن. هر کس برای غیر خدا کار کند، خدا او را به همان کس وا گذارد.
بایسته است واعظ، در کار خویش، وجه خدای تعالی و امتثال فرمان او را درنظر بگیرد و اصلاح نفس خود و ارشاد بندگان خدا به معالم و معارف دین را بخواهد، کرسی وعظ و ارشاد را نردبان رسیدن به متاع و موقعیت دنیایی قرار ندهد که در صف تبهکارانی درآید که رشته کار خویش از دست داده‌اند و گمان دارند که خوب کار می‏کنند.۳
مقام اخلاص، بسیار والاست و خطرهای بسیاری هم دارد و خیلی دقیق است و تحصیل آن دشوار؛ از این روی، طالب آن، باید تیزبین باشد و نستوه. سزاوار است واعظ، آنچه را می‏گوید، خود به کار بندد، تا چونان چراغی نباشد که خود را تباه سازد و بسوزد و دیگران را نور و فروغ بخشد.
۲٫ راستی و راست‌گویی
از امام ششم ع روایت شده است:
إِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ یَبْعَثْ نَبِیّاً إِلَّا بِصِدْقِ الْحَدِیثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَهِ إِلَى الْبَرِّ وَ الْفَاجِرِ؛۴
همانا خدای عزوجل، هیچ پیامبری را نفرستاد، مگر به راست‌گویی و برگرداندن امانت به امانت‌گذاران، چه نیک و چه بد.
ابی کهمس گوید: از امام صادق۷ پرسیدم: «عبدالله بن ابی یعفور شما را سلام می‏رساند». حضرت فرمود:
بر تو و بر او سلام. وقتی نزد عبدالله رفتی سلام مرا به او برسان و بگو: جعفر بن محمد گفت: «بنگر چه عاملی علی۷ را نزد پیامبر به این مقام رساند؛ همو را مراعات کن و پاس دار. همانا علی۷ با راستی در سخن و ادای امانت، آن جایگاه بلند را نزد پیامبر، کسب کرده است».۵
و نیز امام صادق۷ فرمود:
لَاتَنْظُرُوا إِلَى طُولِ رُکُوعِ الرَّجُلِ وَ سُجُودِهِ فَإِنَّ ذَلِکَ شَیْ‏ءٌ اعْتَادَهُ فَلَوْ تَرَکَهُ اسْتَوْحَشَ لِذَلِکَ وَ لَکِنِ انْظُرُوا إِلَى صِدْقِ حَدِیثِهِ وَ أَدَاءِ أَمَانَتِهِ؛ ۶
به رکوع‌ها و سجده‌های طولانی افراد، نگاه نکنید؛ زیرا ممکن است به آن عادت کرده باشند و اگر آن را ترک کنند، وحشت کنند؛ بلکه راست‌گویی و امانتداری او را بنگر.
بنابراین، از سخن دروغ و افتراء به خدا و حجت‌های او و علمای دین دوری کن. نه بر حدیث بیفزا و نه در آن، تدلیس کن و نه دروغی را به عنوان زبان حال، نقل کن.
از امام باقر۷ نقل شده است:
إِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ لِلشَّرِّ أَقْفَالًا وَ جَعَلَ مَفَاتِیحَ تِلْکَ الْأَقْفَالِ الشَّرَابَ وَ الْکَذِبُ شَرٌّ مِنَ الشَّرَابِ؛۷
البته خدا بر بدی‌ها قفل‌ها زده و کلید آن‌ها را شراب قرار داد. و دروغ‌گویی از شراب‌خواری هم بدتر است.
باز می‏فرماید:
إِنَّ الْکَذِبَ هُوَ خَرَابُ الْإِیمَانِ؛۸
دروغ، ایمان را ویران می‌کند.
امیرالمؤمنین۷ فرمود:
لَا یَجِدُ عَبْدٌ حَقِیقَهَ الْإِیمَانِ حَتَّى‏ یَدَعَ‏ الْکَذِبَ‏ جِدَّهُ‏ وَ هَزْلَهُ؛۹
بنده، حقیقت ایمان را نچشد، تا اینکه دروغ جدی و شوخی را وا نهد.
امام سجاد۷ فرمود:
اتَّقُوا الْکَذِبَ‏ الصَّغِیرَ مِنْهُ وَ الْکَبِیرَ فِی کُلِّ جِدٍّ وَ هَزْلٍ فَإِنَّ الرَّجُلَ إِذَا کَذَبَ فِی الصَّغِیرِ اجْتَرَى عَلَى الْکَبِیر؛۱۰
از دروغ کوچک و بزرگ، جدی و شوخی آن، پروا گیر؛ زیرا آنکه دروغ کوچک را مرتکب شود، بر دروغ بزرگ، جرأت یابد.
۳٫ اجتناب و دوری از غنا [در مدیحه خوانی و مرثیه سرایی]
مرحوم مجلسی در بحارالانوار به نقل از تفسیر عیاشی از امام باقر۷ روایت می‏کند که راوی گفت: در محضر امام صادق۷ بودم که مردی به آن حضرت عرض کرد: «پدر و مادرم به فدایت! من مستراح می‏روم و کنیزان همسایه‌ها، آواز می‏خوانند و تار می‏زنند. بسا می‏شود در آنجا بیشتر می‏نشینم، تا به آواز آنان گوش دهم».
حضرت فرمود: «این کار را مکن». مرد گفت: «با پای خود که به سراغ آن نمی‏روم؛ بلکه به طور اتفاق، به‌گوش می‏خورد».
فرمود: مگر نشنیدی خداوند می‏فرماید:
انَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ اولئکَ کانَ عَنْهُ مَسْئوُلا؛۱۱
همانا گوش و چشم و قلب، همه آن‌ها مورد سؤال واقع خواهند شد.
آن مرد گفت: «چرا، به خدا سوگند! گویی تاکنون این آیه قرآن را از هیچ کس نشنیده‌ام. به خواست خدا این کار را نخواهم کرد و از آن استغفار می‏کنم و از خدا آمرزش می‏طلبم».
حضرت فرمود: برخیز و برو غسل کن و تا می‏توانی نماز بگزار؛ زیرا به کار بزرگی اشتغال داشته‌ای. اگر بر همان حال می‏مردی، بدترین حالت را داشتی. خدا را سپاس گوی، و توبه کن از آنچه او را ناگوار است؛ زیرا آنچه را خدا مکروه می‏دارد، زشت و قبیح است. زشتی‌ها را به اهلش واگذار؛ زیرا هر کاری را اهلی باشد».۱۲
[غنا هم در آهنگ‌مصداق می‌یابد و هم در خواندن، و نهی شدید از غنا شامل هر دو مورد می‌شود. با این اوصاف، خطر غنا، مدیحه‌خوانان و مرثیه‌سرایان را نیز تهدید می‌کند و مرحوم محدث قمی نیز این روایت را برای بیان این خطر آورده‌‌است.]
۴٫ اباطیل را ترویج نکند و فاجر و فاسق را مدح ننماید
از پیامبر اسلام۶ روایت شده است:
إِذَا مُدِحَ الْفَاجِرُ اهْتَزَّ الْعَرْشُ وَ غَضِبَ الرَّبُّ؛۱۳
آن‌گاه که فاجر مدح شود، عرش خدا بلرزد و پروردگار خشمگین گردد.
۵٫ بزرگان دین را سبک نشمارید
۶٫ اسرار آل محمد: را در منبر فاش نکنید
زیرا ممکن است عامه مردم، ظرفیت درک مقامات آنان را نداشته باشند و انکار آن کنند.
۷٫ سخنان او باعث اختلاف و فساد در زمین و مایه نشر فتنه نشود
۸٫ اعانت ظالمان نکند
خدا در قرآن کریم می‏فرماید:
وَ لا تَرْکَنُوا إِلَى الَّذینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ النَّار؛۱۴
[و بر ظالمان تکیه ننمایید، که موجب مى‏شود آتش شما را فرا گیرد]
و در روایت از پیامبر اسلام۶ آمده است:
إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَهِ نَادَى مُنَادٍ أَیْنَ الظَّلَمَهُ وَ أَعْوَانُهُمْ مَنْ لَاقَ لَهُمْ دَوَاهً أَوْ رَبَطَ لَهُمْ کِیساً أَوْ مَدَّ لَهُمْ مَدَّهَ قَلَمٍ فَاحْشُرُوهُمْ مَعَهُمْ؛۱۵
چون روز قیامت شود، منادی ندا دهد: «ستمکاران، یاران آنان و آنان که برایشان دواتی جوهر کرده و سرکیسه‌ای بسته‌اند و یا قلمی سر کرده‌اند، کجایند؟ همه را با هم محشور کنید».
در وصیت امام امیرالمؤمنین۷ به کمیل; چنین آمده است:
یَا کُمَیْلُ لَا تَطْرُقْ أَبْوَابَ الظَّالِمِینَ لِلِاخْتِلَاطِ بِهِم‏ … وَ إِنِ اضْطُرِرْتَ إِلَى حُضُورِهِمْ فَدَاوِمْ ذِکْرَ اللَّهِ وَ التَّوَکُّلَ عَلَیْهِ وَ اسْتَعِذْ بِاللهِ مِنْ شُرُورِهِمْ وَ أَطْرِقْ عَنْهُمْ وَ أَنْکِرْ بِقَلْبِکَ فِعْلَهُمْ وَ اجْهَرْ بِتَعْظِیمِ اللهِ تُسْمِعْهُمْ فَإِنَّکَ بِهَا تُؤَیَّدُ وَ تُکْفَى شَرَّهُم‏؛۱۶
مبادا درِ خانه ستمکاران را بکوبی و با آنان همدم شوی … ای کمیل! اگر مجبور شدی با آنان هم مجلس شوی، پیوسته خدا را یاد کن و بر او توکل نما و از شر آنان به خدا پناه ببر. از آنان چشم برگیر، سر به زیر انداز و با قلب خود، کارشان را انکار کن. [با صوتِ] بلند خدا را به بزرگی یاد کن، تا آنان بشنوند و هیبت تو آنان را بگیرد و از شرشان در امان مانی.
امام علی بن الحسین۸ در ضمن نامه‌ای به محمد بن شهاب زهری می‏نویسد:
أَ وَ لَیْسَ بِدُعَائِهِ إِیَّاکَ حِینَ‏ دَعَاکَ‏ جَعَلُوکَ‏ قُطْباً أَدَارُوا بِکَ رَحَى مَظَالِمِهِمْ وَ جِسْراً یَعْبُرُونَ عَلَیْکَ إِلَى بَلَایَاهُمْ وَ سُلَّماً إِلَى ضَلَالَتِهِمْ دَاعِیاً إِلَى غَیِّهِمْ سَالِکاً سَبِیلَهُمْ یُدْخِلُونَ بِکَ الشَّکَّ عَلَى‏ الْعُلَمَاءِ وَ یَقْتَادُونَ بِکَ قُلُوبَ الْجُهَّالِ إِلَیْهِمْ. فَلَمْ یَبْلُغْ أَخَصُّ وُزَرَائِهِمْ وَ لَا أَقْوَى أَعْوَانِهِمْ إِلَّا دُونَ مَا بَلَغْتَ مِنْ إِصْلَاحِ فَسَادِهِمْ وَ اخْتِلَافِ الْخَاصَّهِ وَ الْعَامَّهِ إِلَیْهِمْ فَمَا أَقَلَّ مَا أَعْطَوْکَ فِی قَدْرِ مَا أَخَذُوا مِنْکَ وَ مَا أَیْسَرَ مَا عَمَرُوا لَکَ فَکَیْفَ مَا خَرَّبُوا عَلَیْکَ فَانْظُرْ لِنَفْسِکَ فَإِنَّهُ لَا یَنْظُرُ لَهَا غَیْرُکَ وَ حَاسِبْهَا حِسَابَ رَجُلٍ مَسْئُول‏؛۱۷
آیا چنین نیست که[ظالمان] با فراخوانی تو به دربار خود، می‏خواهند تو را قطبی کنند تا آسیاب مظالمشان را بر محور تو به گردش در آورند و پلی کنند تا از آن به سوی ظلم و ستم بر مردم عبور کنند و نردبان گمراهی خویش سازند و مبلغ روزگار سیاهِ [خود قرار دهند] و به راه خود، بکشانندت؟ در دل تو نسبت به علمای حقیقی تردید افکنده، به وسیله تو دل مردم نادان را به خود جلب کنند. مقرب‌ترین وزیران و نیرومندترین معاونان و یاران آنان، کمتر از تو مفاسدشان را در نظر مردم توجیه کرده و خاصه و عامه را به دربار آنان می‏کشانند. در برابر بهره سرشاری که از تو می‏برند، چه مزد ناچیز و اندکی به تو می‏دهند! در برابر آبادی مختصری که در زندگی تو پیش می‏آورند، چه ضربه سختی بر بنیاد هستی و انسانیت و زندگی جاودان تو می‏زنند! تو خود باید خود را بپایی، دیگری نیست که تو را بپاید. باید خود را به عنوان کسی که به زودی مورد بازخواست الهی قرار خواهد گرفت، حسابرسی و مؤاخذه کنی.
۹٫ گناهکاران را مغرور نسازد و مطلبی را که به فاسقان جرأت در کارشان دهد، نگوید
زیرا فقیه کامل آن است که مردم را از رحمت خدا و از روح و بشارت الهی مأیوسشان نگرداند و از مکر الهی در امانشان ندارد.۱۸
۱۰٫ گناه‌ها را در انظار مردم سبک و کوچک نشمارد
در ضمن وصایای پیامبر۶ به ابن مسعود آمده است:
هیچ گناهی را خُرد و حقیر مشمار. از گناهان بزرگ برکنار باش؛ زیرا در روز قیامت، هر بنده‌ای که به گناهان خود بنگرد، به جای اشک، از چشمانش چرک و خون بارد.۱۹
خدای تعالی می‏فرماید:
یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَیْنَها وَ بَیْنَهُ أَمَداً بَعیدا؛۲۰
روزى که هر کس، آنچه را از کار نیک انجام داده، حاضر مى‏بیند و آرزو مى‏کند میان او، و آنچه از اعمال بد انجام داده، فاصله زمانىِ زیادى باشد.
امام ششم ع فرمود:
«اتَّقُوا الْمُحَقَّرَاتِ مِنَ الذُّنُوبِ فَإِنَّهَا لَاتُغْفَرُ» قُلْتُ: «وَ مَا الْمُحَقَّرَاتُ؟» قَالَ: «الرَّجُلُ یُذْنِبُ الذَّنْبَ فَیَقُولُ طُوبَى لِی لَوْ لَمْ یَکُنْ لِی غَیْرُ ذَلِکَ»؛۲۱
«از گناهان کوچک بپرهیز؛ زیرا آن‌ها آمرزیده نشوند». گفتم: «آن‌ها کدامند؟»
فرمود: «مرد، گناهی کند و با خود گوید: خوشا بر من، اگر جز آن گناهی نداشته باشم».
آن حضرت در جای دیگر می‏فرماید:
إِذَا أَخَذَ الْقَوْمُ فِی مَعْصِیَهِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَإِنْ کَانُوا رُکْبَاناً کَانُوا مِنْ خَیْلِ إِبْلِیسَ وَ إِنْ کَانُوا رَجَّالَهً کَانُوا مِنْ رَجَّالَتِهِ؛۲۲
هنگامی گروهی گناهی را مرتکب شوند، اگر سواره باشند، از سواره‌نظامان شیطانند و اگر پیاده باشند، پیاده‌نظام اویند.
ادامه دارد…
پی‌نوشت‌ها
۱٫ بحارالانوار، ج۶۹، ص۳۳٫
۲٫ اصول کافی، ج۲، ص ۲۹۳٫
۳٫ در این عبارت، آیه شریف «وَ هُمْ یحَْسَبُونَ أَنهَُّمْ یحُْسِنُونَ صُنْعًا؛ و آنان گمان می‌کنند که خود به نیکی رفتار می‌کنند» (سوره کهف:۱۰۴)، به استخدام گرفته شده است.
۴٫ اصول کافی، ج۲، ص ۱۰۴٫
۵٫ همان.
۶٫ همان،ص ۱۰۵٫
۷٫ همان، ص۳۳۹؛ بحار الانوار، ج۶۹، ص ۲۳۶ – ۲۳۷٫
۸٫ همان، ص ۲۳۹ ؛ همان، ص ۲۴۷٫
۹٫ محاسن، ج‏۱، ص ۱۱۸٫
۱۰٫ اصول کافی، ج۲، ص ۲۳۸٫
۱۱٫ سوره اسراء: ۳۶٫
۱۲٫ تفسیر عیاشی، ج۲، ص۲۹۲٫
۱۳٫ بحارالانوار، ج۷۴، ص۵۰٫
۱۴٫ سوره هود: ۱۱۳٫
۱۵٫ بحارالانوار، ج۷۲، ص۳۷۲٫
۱۶٫ همان، ص ۴۱۳٫
۱۷٫ همان، ج۷۵، ص ۱۳۲٫
۱۸٫ برگرفته از سخن امیرالمؤمنین۷، در مورد ویژگی‌های فقیهان ( کافی، ج۲، ص۳۶).
۱۹ . مکارم الاخلاق، ص۲۵۱٫
۲۰ . سوره آل عمران:۳٫
۲۱ . اصول کافی، ج۲، ص۲۸۷٫
۲۲ . بحارالانوار، ج۷۰، ص ۳۵۷٫