عاشورا، نمایشگاه فضایل و رذایل اخلاقی

نویسنده: حسین علیزاده

قیام امام حسین علیه السلام از سویی تجلی‌گاه خصلت‌های پاک انسانی و فضایل اخلاقی در جبهه حق، و از سوی دیگر محل بروز و ظهور رذایل اخلاقی در جبهه باطل است. عاشورا، میدان مسابقه خصلت‌های پاکی است که ریشه در افکار درخشان رسول گرامی اسلامصلی الله علیه و آله و سلم دارد. حسین علیه السلام و یاران وفادارش، برای احیاء این خصلت‌ها قیام کردند و به همین خصایل نیز مشهور شدند. در جبهه مقابل نیز، دشمنان گرفتار رذیله‌های اخلاقی بودند و به همان رذایل معروف شدند. اینک برخی از آن فضایل و رذایل اخلاقی را برمی‌شمریم:
¨فضایل اخلاقی
۱٫ ایمان
بنابر روایات، ایمان به معنای دلبستگی به خدا، به زبان آوردنِ اعتقادات و عمل کردن با اعضای بدن است.۱
ایمان امام حسین علیه السلام و یارانش را می‌توان در جریان مهلت خواستن ایشان در عصر تاسوعا برای عبادت بیشتر و به زبان آوردن عشق پروردگار یافت.
«حضرت [امام حسین علیه السلام ] وقتی روز نهم محرم دریافت که دشمنان در تعجیل جنگ حرص می‌ورزند و محاصره را تنگ‌تر می‌کنند و کمتر به پندها و اندرزها توجه دارند، به حضرت عباس علیه السلام فرمود: اگر بتوانی امروز دشمنان را از جنگ با ما منصرف سازی این کار را انجام بده، به امید آنکه امشب برای پروردگارمان نماز بخوانیم؛ چرا که خدا می‌داند من نماز برای او و تلاوت آیات قرآنش را دوست دارم».۲
۲٫ تصدیق
«تصدیق، عبارت است از قبول حق و اعتقاد ثابت و جازم به آن».۳
این خصلت والای اخلاقی را در یاران امام حسین علیه السلام می‌توان دید. روز عاشورا وقتی حضرت اباعبدالله علیه السلام از حقیقت ایمان به خدا و امامت خویش و سخنان پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم درباره خود سخن می‌گوید، شمر در پاسخ حضرت می‌گوید: «من خدا را با شک و تردید عبادت کرده باشم، اگر بدانم که تو چه می‌گویی». حبیب بن مظاهر که این صفت عالی را در وجود خود داشت، برآشفت و گفت: «شمر! به خدا سوگند! می‌بینم که تو با هفتاد شک و تردید خدا را عبادت می‌کنی و من گواهم که حق همین است که حسین علیه السلام می‌گوید؛ اما قلب تو سیاه و مهر شده است».۴
۳٫ رجاء
امید و رجاء که سبب آن معرفت به لطف و کرم خدا و کثرت انعام و احسان او است و شناختن صدق وعده او در عطاها و اجر و ثوابی که برای بندگان مقرر فرموده است.۵
معرفت یاران امام حسین علیه السلام به لطف و کرم خدا و احسان او، همه را شیفته شهادت و یاری حسین علیه السلام کرده بود؛ چنانچه مسلم بن عوسجه، شب عاشورا از میان اصحاب بلند شد و گفت: «اگر هزار بار قطعه قطعه شویم، دست از یاری شما بر نمی‌داریم». پس از این سخنان بود که امام حسین علیه السلام دوباره به احسان و لطف خدا امید داد و فرمود: «أثابکم الله علی ما تنوون الجنه، جزاکم الله خیراً؛۶ خداوند به سبب آنچه در دل دارید و نیت کرده‌اید، بهشت عطایتان کند و بهترین پاداش را به شما عنایت فرماید».
۴٫ رضا
«عبارت از خشنودی بنده از حق تعالی شأنه و اراده او و مقدرات او می‌باشد».۷
البته صفت رضا هم مثل سایر صفات اخلاقی، دارای مراتب است. مراتب اعلای آن که از والاترین مراتب کمال و بزرگ‌ترین مقامات اهل جذبه و محبت است را می‌توان در آخرین جملات امام حسین علیه السلام در روز عاشورا، مشاهده کرد؛ آن‌گاه که در گودال قتلگاه فرمود:
«الهی…رضاً برضاک، لا معبود سواک…؛۸ خدایا!… از همه مقدرات تو راضی‌ام، و معبودی جز تو ندارم».
۵٫ وفا
به معنای باقی ماندن بر عهد و پیمان است.
این صفت اخلاقی، در صحنه‌های فراوانی از نمایشگاه زیبای عاشورا نمایان است. یکی از یاران امام حسین علیه السلام به نام عمرو بن قرطه انصاری پیوسته گرد امام علیه السلام طواف می‌کرد و می‌گفت: «تا زنده‌ام، نمی‌گذارم تیری به امام اصابت کند». تیرهای زیادی به بدن او اصابت کرد و روی زمین افتاد. وقتی امام علیه السلام سر او را به دامن گرفت، عرض کرد: «أ وفیتُ؟ آیا وفادار بودم؟» امام علیه السلام فرمود: «نعم؛ أنت أمامی فی‌ الجنه…؛۹ بله؛ تو وفادار بودی و قبل از من وارد بهشت می‌شوی. سلام مرا به جدم برسان…».
۶٫ صبر
«خود نگه‌داری در مقابل گرفتاری‌ها و حفظ زبان از گلایه و شکوه در برابر ناملایمات است».۱۰
عاشورا و نهضت امام حسین علیه السلام و یارانش، این خصلت پاک انسانی را به نمایش گذاشت. در تحمل شهادت‌ها و اسارت‌ها و حتی استقبال از آن، صبر عاشورائیان، الگو و نمونه است. امام علیه السلام در جمله‌ای، اهل‌بیت و یاران خود را این‌گونه به صبر سفارش فرمود: «صبراً بنی‌الکرام فما الموت إلا قنطره تعبر بکم عن البئوس و الضراء إلی الجنان الواسعه و النعیم الدائمه…؛۱۱ ای اهل کرامت و بزرگواری! صبر کنید؛ چرا که مرگ، همانند پلی است که شما را از گرفتاری‌ها و مشکلات، به بهشت وسیع و نعمت‌های جاویدان منتقل می‌کند…».
۷٫ عدل
«پرهیز از آزار رساندن به برادران دینی و رساندن حق، به هر صاحب حقی را عدل گفته‌اند».۱۲
دعوت به عدل در قول و عمل را باید در جریان عاشورا دنبال کرد. موارد فراوانی از تبلور عدل و عدالت‌ورزی در صحنه‌های عاشورا و قبل و بعد از آن یافت می‌شود. وقتی سفیر امام حسین علیه السلام ، مسلم بن عقیل به دست مردم کوفه اسیر و به دارالعماره آورده شد، ابن زیاد به او گفت: «ای پسر عقیل! آمده‌ای میان مردم تفرقه بیاندازی؟» مسلم با دستان بسته و بدن خون‌آلود گفت: «بل جئت لآمر بالعدل و أدعوا إلی حکم الکتاب…؛۱۳ بلکه آمده‌ام به عدل و حکم کتاب خدا دعوت کنم».
۸٫ تعهد و احساس مسؤولیت
از صفات عالیه اخلاقی، این است که انسان خود را مقابل دین، جامعه و آنچه اطراف او می‌گذرد، مسؤول بداند.
یکی از مهم‌ترین ریشه‌های نهضت عاشورا، همین صفت عالی انسانی است. امام حسین علیه السلام در مناجاتی، از این صفت الهی سخن گفته است:
«اللهم إنک تعلم أنه لم یکن ما کان منا تنافساً فی سلطان و لا التماساً فی فضول الحطام و لکن لنری المعالم من دینک و نظهر الاصلاح فی بلادک و یأمن المظلومون من عبادک…؛۱۴ خدایا! تو می‌دانی که برای قدرت‌طلبی یا دنیا خواهی راه نیفتاده‌ایم؛ بلکه می‌خواهیم مظاهر دین تو را در عالم ببینیم و در سرزمین‌های اسلامی، اصلاحگری کنیم و برای مظلومان، امنیت فراهم نماییم».
۹٫ توکل
«به معنای منقطع شدن بنده است از خلق خدا، در هر چه که امیدوار بود از خلایق؛ و اعتماد و تکیه بر خدا».۱۵
در تابلوی عاشورا، انقطاع از غیر خدا، در یاران امام و در شخصیت سیدالشهداء علیه السلام جلوه‌گر است. حضرت در آخرین جملات خود به آن تصریح فرمود: «أتَوَکَلُ عَلیکَ کافیاً؛۱۶ بر تو توکل می‌کنم (و همین توکل) مرا کفایت می‌کند».
۱۰٫ زهد
«ترک دنیا و اعراض از آن و (عدم دلبستگی) و بی‌میلی و بی‌رغبتی به زخارف آن و حقیر و قلیل شمردن دنیا است».۱۷
نمایشگاه عاشورا، تجلی‌گاه عالی‌ترین درجه زهد است که گذشتن از همه تعلقات دنیا، حتی از جان و عزیزترین یاران و اصحاب است. در این‌باره سخنان فراوانی از امام علیه السلام و یاران باوفایش نقل شده است؛ از جمله این شعر:
«یا أهل لذه دنیا لابقاء لها
إن اغتراراً بظل زائل حمق»۱۸
ای اهل خوش‌گذارانی! بدانید که لذت دنیا دوام ندارد؛ و مغرور شدن و دل‌خوش کردن به سایه‌ای که رفتنی است حماقت است.
¨رذایل اخلاقی
۱٫ کفر
«چشم‌پوشی از اطاعت خداوند و گرفتار شدن به اطاعت شیطان است».۱۹
دشمنان اباعبدالله علیه السلام گرفتار این رذیله بزرگ بودند. حضرت در منزلگاه بیضه فرمود: «ألا و إن هؤلاء القوم لزموا طاعه الشیطان و ترکوا طاعه الرحمان و أظهروا الفساد و عطّلوا الحدود…؛۲۰ آگاه باشید که این قوم، ملازم اطاعت شیطان شده و از اطاعت خدا سر باز زده‌اند، و فساد را آشکار کرده و حدود الهی را تعطیل کرده‌اند…».
۲٫ جور
«به معنای عدول از طریق حق و تعدی و تجاوز می‌باشد».۲۱
از شدیدترین مصادیق جور، زمانی است که شمر بر روی سینه امام نشسته بود. حضرت به او فرمود: «اتقتلنی و لاتعلم من أنا؛ آیا مرا می‌کشی؛ در حالی که مرا نمی‌شناسی؟» در پاسخ گفت: «أعرفک حق المعرفه اُمک فاطمه الزهراء و ابوک علی المرتضی و جدک محمد المصطفی و خصمک العلی الاعلی أقتلک ولا أبالی۲۲؛ تو را به خوبی می‌شناسم مادرت فاطمه زهرا علیها السلام و پدرت علی مرتضی علیه السلام و جدت محمد مصطفیصلی الله علیه و آله و سلم و دشمن تو خداست؛ تو را می‌کشم و باکی ندارم».
۳٫ حرص بر دنیا
«شدت علاقه نفس به دنیا و شئون آن و کثرت تمسک به اسباب دنیا و توجه قلب به آن است».۲۳
این رذیله اخلاقی در بسیاری از یاران دشمن -به خصوص در فرمانده آنان، عمر بن سعد- باعث جنایات زیادی در کربلا شد. وقتی بریر برای نصیحت عمرسعد آمد و گفت: «تو بین اهل‌بیت پیغمبر علیهم السلام و فرات حایل شده‌ای؛ در حالی که آنها تشنه‌اند.» عمرسعد در پاسخ گفت: «والله أعلمه یا بریر علماً یقیناً أنّ کل من قاتلهم و غصب حقهم فی‌النار لامحاله و لکن ویحک یا بریر أتشیر علی أن أترک ولایه الری فتصیر لغیری؛۲۴ بریر! یقین دارم هر کس با حسین بجنگد، اهل جهنم است؛ اما می‌گویی ولایت ری را رها کنم تا به دیگری برسد؟».
۴٫ حمق
حالت کدورت و ظلمت نفس است که موجب عدم ادراک حقایق است.۲۵
امام سجاد علیه السلام از بروز این رذیله در همه سپاهیان یزید، این‌گونه حکایت می‌فرماید: «لایوم کیوم الحسین ازدلف إلیه ثلاثون ألف رجل یزعمون أنهم من هذه الأمه کل یتقرب إلی الله عزوجل بدمه…؛۲۶ هیچ روزی مثل روز حسین نبود؛ چرا که سی‌ هزار نفر که خود را از امت پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم می‌دانستند، اطراف او جمع شدند و همه برای قرب به خدا در کشتن او تلاش می‌کردند».
۵٫ هتک
«عبارت از خرق و پرده‌دری است، درباره آنچه احترام دارد».۲۷
به یقین احترام امام علیه السلام از مهم‌ترین وظایف امت اسلامی است و کوتاهی در این زمینه، از زشت‌ترین نوع هتک است. در جریان نهضت عاشورا، بارها بی‌حرمتی به حضرت سیدالشهداء علیه السلام اتفاق افتاد. وقتی حضرت برای حفاظت از خیمه‌ها خندقی حفر کرده و درون آن آتش برافروخت، شمر -لعنه الله علیه-که از کنار آن خندق عبور می‌کرد، خطاب به امام علیه السلام هتک حرمت کرد و گفت: «یا حسین! أتعجلت بالنار قبل یوم القیامه؛ حسین! قبل از قیامت، به سوی آتش می‌شتابی؟» امام علیه السلام در پاسخ فرمود: «أنت أولی بها صلیا؛۲۸ تو برای دخول در آتش سزاوارتری».
۶٫ جحود
«عبارت است از انکار حق و رد آن، و خاضع نشدن برای حق و در برابر حق است».۲۹
امام حسین علیه السلام روز عاشورا، ابن سعد را به حق دعوت می‌کرد و می‌فرمود: «از خدا و قیامت پروا کن و این قوم را رها نما و با من باش». او در پاسخ امام علیه السلام ، بهانه‌ می‌آورد که «خانه‌ام را خراب می‌کنند و اموالم را مصادره می‌کنند و از خانواده‌ام می‌ترسم». امام علیه السلام ، همه اینها را بر او تضمین کرد؛ اما باز حق را نپذیرفت و به انکار خود ادامه داد، تا اینکه حضرت از او روی برگرداند و فرمود: «خداوند، تو را به زودی در بسترت بکشد و روز حشر، تو را نیامرزد…».۳۰
۷٫ حقد و کینه
«پنهان کردن دشمنی در دل است که نتیجه آن، حسد و ایذاء به کسی است که دشمنی او در دل جای گرفته است».۳۱
سپاهیان یزید، در برخی از مراحل نبرد عاشورا، از این رذیله اخلاقی خود پرده برداشتند و آن را به زبان آوردند. عصر عاشورا که امام تنها شده بود فرمود: «چرا با من می‌جنگید؟ آیا سنتی را تغییر داده‌ام؟ یا شریعتی را عوض کرده‌ام؟ یا جرمی مرتکب شده‌ام؟ یا حقی را ترک کرده‌ام؟» در پاسخ گفتند: «انّا نقتلک بغضاً لأبیک؛ ما به سبب دشمنی با پدرت با تو می‌جنگیم».۳۲
۸٫ مکر و خدعه
از صفات شیطانی است و مراد از آن جستن راه‌های پنهان برای اذیت رساندن به دیگران است.۳۴
دشمنان اهل‌بیت علیهم السلام که این صفت در تمام اعمالشان در جریان عاشورا ظهور و بروز داشت بیشترین اذیت را از راه مکر و خدعه به خاندان نبوت علیهم السلام رساندند تا جائیکه به این رذیله اخلاقی معروف شدند. حضرت زینب علیها السلام در خطبه خودشان در کوفه، اهل کوفه را با این صفت صدا زدند: «یا اهل الکوفه، یا اهل المکر والغدر و الخیلاء…»۳۵ و پس از ایشان امام سجاد علیه السلام نیز در شهر کوفه همین رذیله اخلاقی را به مردم کوفه گوشزد کردند آنجا که فرمودند: «…کتبتم الی ابی و خدعتموه…؛۳۶ با نامه از پدرم دعوت کردید و با او خدعه کردید».
۹٫ فسق
به معنای خروج از دین به دلیل ارتکاب گناهان بسیار است؛ حالتی که در اثر ارتکاب گناهان بزرگ، بر دل انسان چیره می‌شود.۳۷
حضرت زینب علیها السلام به این صفت زشت در مجلس ابن زیاد اشاره کرد؛ آنجا که او خطاب به زینب علیها السلام گفت: «الحمد الله الذی فضحکم…» و حضرت زینب علیها السلام فرمود: «انما یفتضح الفاسق و یکذب الفاجر…» و سپس آن جمله معروف را فرمود که «مارأیت إلا جمیلاً…»۳۸
۱۰٫ قساوت و سنگدلی
که در اثر آن، رأفت و رحمت از دل انسان می‌رود.
در جریان عاشورا یکی از مراحل بروز و ظهور این رذیله اخلاقی وقتی بود که امام علیه السلام فرزند کوچک خود را بر روی دست آورد و فرمود: «یا قوم! ان لم ترحمونی فارحموا هذا الطفل!؛۳۳ ای مردم! اگر به من رحم نمی‌کنید، پس به این کودک رحم نمایید».

پی‌نوشت:
۱٫ تحف‌العقول، ابن شعبه حرانی، جامعه مدرسین، ۱۴۰۴ق، دوم، ص ۵۷٫
۲٫ لهوف، سید بن طاووس، نورالهدی، ۱۴۱۷ق، ص ۵۴٫
۳٫ شرح حدیث جنود عقل و جهل، امام خمینی قدس سره ، مؤسسه تنظیم ونشر آثار امام، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص ۱۱۳٫
۴٫ ارشاد، شیخ مفید، تهران، اسلامیه، ۱۳۸۰ش، ص ۴۵۰٫
۵٫ معراج‌السعاده، ملا احمد نراقی، قم، هجرت، ۱۳۷۷ش، ص ۸۵۲٫
۶٫ لهوف، سید بن طاووس، ص ۴۰٫
۷٫ شرح حدیث جنود عقل و جهل، امام خمینی قدس سره ، ص۱۶۱٫
۸٫ من اخلاق الامام حسین علیه السلام ، عبدالعظیم مهتدی بحرانی، نشر شریف رضی، ۱۴۲۱ش، ص ۱۵٫
۹٫ لهوف، سید بن طاووس، ص ۴۶٫
۱۰٫ منازل‌السائرین، خواجه عبدالله انصاری، تهران، دارالعلم، ۱۴۱۷ق، ص ۷۰٫
۱۱٫ معانی‌الاخبار، شیخ صدوق، قم، نشر اسلامی، ۱۳۷۹ش، ص ۲۸۹٫
۱۲٫ جامع‌السعادات، ملامهدی نراقی، بیروت، نشر اعلمی، چهارم، ج ۱، ص ۳۹۸٫
۱۳٫ بحارالانوار، علامه مجلسی، بیروت، نشر وفا، ۱۴۰۴ق، ج ۴۴، ص ۳۵۲٫
۱۴٫ تحف‌العقول، ص ۲۳۹٫
۱۵٫ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ج۱، ص ۱۹۹٫
۱۶٫ بحارالانوار، ج ۹۸، ص ۳۴۷٫
۱۷٫ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ج۱، ص ۲۹۳٫
۱۸٫ بحارالانوار، ج ۴۴، ص ۱۹۴٫
۱۹٫ مفردات الفاظ القرآن، راغب اصفهانی، دمشق، نشر دارالقلم، ۱۴۱۲ق، ص ۷۱۴٫
۲۰٫ مقتل الحسین علیه السلام ، ابو مخنف ازدی، قم، مطبعه العلمیه، ۱۳۷۰ش، ص ۸۵٫
۲۱٫ شفاء‌الصدور، میرزا ابوالفضل تهرانی، تهران، نشر مرتضوی، ۱۳۷۶ش، ص ۱۹۵٫
۲۲٫ موسوعه کلمات الامام الحسین علیه السلام ، لجنه الحدیث فی معهد الامام الباقر، ص ۶۱۶٫
۲۳٫ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ج ۱، ص ۲۱۷٫
۲۴٫ مواقف‌الشیعه، احمدی میانجی، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۶ق، ج ۲، ص۱۹۳٫
۲۵٫ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ج۱، ص ۲۶۹٫
۲۶٫ بلاغه امام علی بن الحسین علیه السلام ، جعفر عباس حائری، دارالحدیث، ۱۳۸۳ش، ص ۲۵۳٫
۲۷٫ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص ۲۷۹٫
۲۸٫ ابصارالعین فی انصار الحسین علیه السلام ، علامه سماوی، نشر حرث الثوره الاسلامیه، ۱۳۷۷، ص ۱۰۹٫
۲۹٫ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ج۱، ص ۱۱۳٫
۳۰٫ موسوعه کلمات الامام الحسین علیه السلام ، ص ۴۶۹٫
۳۱٫ علم اخلاق اسلامی، سید جلال الدین مجتبوی، نشر حکمت، ۱۳۷۷، ج ۲، ص ۳۷۹٫
۳۲٫ ینابیع الموده، قندوزی، نشر اسوه، ۱۴۱۶، ج۳، ص ۸۰٫
۳۳٫ موسوعه کلمات الامام الحسین علیه السلام ، ص ۵۷۵٫
۳۴٫ معراج‌السعاده، ملااحمد نراقی، ص ۱۶۶٫
۳۵٫ لهوف، ص ۹۲٫
۳۶٫ همان.
۳۷٫ مفردات الفاظ القرآن، راغب اصفهانی، ص ۶۳۶٫
۳۸٫ لهوف، ص ۲۰۱٫