قطره حیات
عوامل مؤثر بر گریستن در مصائب اهل بیت: و موانع آن

عبدالعلی حجتیان‌زاده
* aah1001 @gmail.com
گریه بر مصائب اهل بیت: توفیق عظیمی است که در روایات بسیار مورد سفارش قرار گرفته و برای آن پاداش‌های بسیار زیادی، همچون آمرزش همه گناهان و بهشت، وعده داده شده است.۱
شکسته شدن دل و گریان شدن چشم، نیازمند مقدمات و شرایطی است، تا هنگام شنیدن امور حزن آور، قلب خود به خود انکسار یابد و به جاری شدن اشک منجر شود. این مقدمات و شرایط را می‌توان در ضمن دو مرحله کلی بیان کرد. در مرحله اول، لازم است انسان با تمام توجه، آن واقعه و مصیبت را از دل عبور دهد تا بتواند تصوری صحیح و کامل از آن پیدا کند و در مرحله دوم، باید قلب، رقیق و آماده برای گریستن شده باشد و مانعی هم نباشد، تا بتواند پس از درک صحیح مطلب، حالت انکسار بیابد و اشک جاری شود.
با این مقدمه، در ادامه به بیان اموری می‌پردازیم که در پدید آمدن این دو مرحله، ما را یاری می‌کنند.
مرحله اول. اموری که باعث تصور و درک صحیح از واقعه مصیبت می‌شود برای دریافت صحیح و کامل مصیبت، باید دل را از همه امور دنیایی فارغ کرده، تمام حواس را متمرکز بر شنیدن مصیبت نماییم. اشتغالات ذهنی زیاد و آشفتگی فکر، نامناسب بودن شرایط جسمی و روانی (مانند خستگی زیاد، خواب آلودگی، گرسنگی شدید و سیری زیاد، درد و بیماری شدید) و نامناسب بودن مکان (مانند شلوغی و فشار زیاد جمعیت، گرمی و سردی بیش از اندازه، قرار گرفتن در مسیر رفت و آمد) از مهم‌ترین اموری هستند که باعث می‌شوند فرد نتواند قوای فکری خود را متمرکز کرده، خود را برای گریستن آماده نماید. بسیاری از مواقع، علت نشکستن دل در همین مرحله است؛ در حالی که فرد، علت را در مرحله مشکلات قلبی جست‌وجو می‌کند.
مرحله دوم. اموری که باعث رقّت قلب و جاری شدن اشک می‌شود
در این مرحله، با شنیدن مصائب اهل بیت: باید در قلب، حالت حزن و اندوه ایجاد شده، دل بسوزد و اشک جاری گردد. برای رسیدن به چنین حالتی، عوامل و موانعی وجود دارد که در ذیل با بهره‌گیری از آیات و روایات به بیان مهم‌ترین این عوامل و موانع می‌پردازیم:
الف. عوامل مؤثر بر ایجاد رقت قلب و جاری شدن اشک
در آیات و روایات اموری ذکر شده است که باعث رقّت قلب می‌شود. مراعات چنین اموری باعث می‌شود که هنگام ذکر مصائب اهل بیت‌: به راحتی قلب انسان شکسته شود و اشک سرازیر گردد. برخی از مهم‌ترین این امور عبارتند از:
۱٫ معنویت محیط
مکان‌ها از لحاظ آثار معنوی با هم یکسان نیستند. بعضی از مکان‌ها به سبب گناه و معصیتی که در آن شده، سنگین و بی‌رو‌حند و دل انسان، در چنین اماکنی به راحتی نمی‌تواند با عالم بالا ارتباط پیدا کند. در مقابل، برخی از مکان‌ها بامعنویت هستند و در ایجاد حال خوش معنوی موثرند؛ از جمله حرم‌های اهل بیت:، مساجد، محافل و مجالس اهل بیت: و خانه علمای صالح.
۲٫ همنشین مناسب
همنشین، در حال معنوی انسان بسیار تأثیر دارد. همنشینی با اهل ایمان و تقوا باعث افزایش حالت معنوی و ایمان و یاد خدا می‌شود؛ ولی همنشین بد، انسان را از خدا غافل، و مشغول به دنیا می‌سازد. در روایت آمده است بعضی از اصحاب امام باقر  ع خدمت حضرت عرض کردند: «این چه حالی است که تا زمانی که در محضر شما هستیم، قلبمان نرم می‌شود و نفوسمان نسبت به این دنیا آرامش می‌یابد و دارایی‌های مردم، نزد ما بی‌ارزش می‌گردد. اما از نزد شما که بیرون رفته، پیش مردم و تجّار می‌رویم، دنیادوست مى‏شویم؟» حضرت در جواب، ضمن اشاره به حالات قلب، سخنانی بیان می‌فرمایند که می‌توان ازآن، تأثیر زیاد همنشین را دریافت.۲
مراتب نازله همین حالات، در محضر شیعیان خالص و افراد مهذب و باایمان وجود دارد که باید محضر این بزرگان را قدر دانست. در مقابل، مجالسی که حضار آن، همه اهل دنیا هستند و دل‌هایشان سیاه و آلوده است، در انسان تأثیر گذاشته، برخی از حالات خوش معنوی را از او می‌گیرد.
۳٫ درخواست توفیق گریستن و شکسته دلی
یکی از امور لازم برای محزون شدن و شکسته شدن دل، درخواست چنین توفیقی از خداوند است. با مراجعه به دعاهای اهل بیت: درمی‌یابیم که این بزرگواران برای کسب حالات بالاتر معنوی و ارتباط با حق‌تعالی، از خداوند درخواست توفیق می‌نموده‌ و از سخت شدن دل و خشک شدن چشم به خدا پناه می‌برده‌اند.۳
۴٫ شعرهای سوزناک و احساسی
یکی دیگر از اموری که در ایجاد حالت رقت و گریستن بسیار مؤثر است، استفاده از اشعار مناسب و سوزناک است. استفاده از شعر در مصائب اهل بیت: امر مطلوبی بوده که امامان معصوم: آن را مورد تأیید و سفارش قرار ‌می‌داده‌اند. وقتی کاروان بازماندگان کربلا از سفر اسارت به مدینه مراجعت نمودند، امام سجاد  ع به بَشیر بن جَذْلَم می‌فرمایند: «خداوند پدرت را رحمت کند؛ او شاعر بود. آیا تو بهره‌ای از شعر داری؟» پس از اینکه بشیر جواب مثبت می‌دهد، حضرت به او می‌فرمایند که شهادت پدر بزرگوار و یارانشان را به مردم خبر دهد.۴ از این روایت به خوبی می‌توان جایگاه و تأثیر شعر را در بیان مصائب اهل بیت: به دست آورد.
در روایتی دیگر حضرت امام صادق  ع به ابوهارون می‌فرمایند: «برایم شعری در [مصیبت] حسین  ع بخوان» و بعد از آنکه وی اشعاری را می‌خواند، حضرت ضمن ترغیب به گفتن شعر در سوگ حضرت اباعبدالله  ع بهشت را پاداش کسی می‌شمارند که شعری درباره امام حسین  ع بگوید و بگرید و بگریاند.۵
۵٫ صدای حزین و مناسب
از دیگر اموری که در پدید آمدن حالت حزن و گریه بسیار کمک می‌کند، صدای حزین و سوزناک است. نفس انسان در مقابل ورودی‌هایی که از طریق حواس پنج‌گانه به او وارد می‌شود، تأثیرپذیر است و صدایی که با حال سوز و گداز باشد، تأثیر خود را بر نفس می‌گذارد. هر مقدار که صدای گوینده، با احساس و سوز بیشتری باشد، تأثیر بیشتری خواهد داشت. در روایت ابو هارون آمده که حضرت از وی می‌خواهند اشعاری را در مصیبت جدشان امام حسین  ع بخواند. وی ابتدا با حالت عادی آن اشعار را می‌خواند. سپس حضرت از او می‌خواهند که بار دیگر آن را با حالت خاص و با رقت بخواند.۶
۶٫ به یاد آوردن وقایع جان‌سوز
در مواردی که قلب انسان حالت حزن و شکستگی ندارد، به یاد آوردن خاطرات سوزناک و دردناک، باعث نرم شدن دل و ریزش اشک می‌شود. وقتی دل نرم شد، آمادگی می‌یابد که برای مصائب اهل بیت: گریه کند. نقل شده است که راوی خدمت امام صادق  ع عرض می‌کند: «موقع دعا، می‌خواهم گریه کنم؛ ولی گریه‌ام نمی‌گیرد. بعضی وقت‌ها به یاد می‌آورم بعضی از اهلم را که از دنیا رفته‌اند و حالت رقت پیدا می‌کنم و گریه‌ام می‌گیرد، آیا این کار جایز است؟» حضرت در جوابش می‌فرمایند:
بله! آن‌ها را به یاد آور، پس زمانی که [دلت] رقت پیدا کرد، گریه کن و پروردگارت را بخوان.  ع
این روایت، درباره دعاست؛ ولی برای گریه بر مصائب اهل بیت: می‌توان آن را مؤید دانست.
یکی دیگر از موارد مؤثر در ایجاد حالت حزن و گریه، این است که انسان پس از دیدن صحنه‌های خاص و احساسی، به یاد مصائب اهل بیت:بیفتد و سعی در گریه نماید. شاید یک نمونه از این شیوه را فرمایش حضرت اباعبدالله  ع به دختر بزرگوارشان، جناب سکینه خاتون۳ دانست که فرمودند:
شیعیان من! هر زمانی که آب گوارا نوشیدید، مرا یاد آورید. یا زمانی که درباره غریب یا شهیدی شنیدید، برای من ندبه کنید.۸
  ع. توجه بیشتر به امام یا امامزاده‌ای که دل با آن مأنوس است
اهل بیت: همه یک نورند؛ ولی ممکن است دل هر کسی به یکی از آن بزرگواران بیشتر علاقه پیدا کرده باشد و ذکر مصائب آن حضرت، بیشتر برای او حالت رقت و شکسته دلی بیاورد و همچنین است در میان امام زادگان بزرگوار و اصحاب ائمه اطهار:. بنابر این کسی که دلش در یک مصیبت از مصائب نمی‌شکند، می‌تواند از مصائب سائر آن بزرگواران یاد کند و از فیض اشک محروم نشود.
۸٫ تباکی
یکی دیگر از عوامل مؤثر بر گریستن، ایجاد حالت گریه در خود و سعی بر آن است. ممکن است کسی بخواهد گریه کند، ولی دل او حالت سوز و حزن نداشته باشد تا اشکش جاری شود؛ چنین شخصی اگر سعی کند که اشکش جاری شود و قوای ذهنی خود را بر این موضوع متمرکز کند، ناخودآگاه از حال تشنت و پراکندگی افکار، خارج می‌شود و بهتر می‌تواند بگرید. در روایات متعددی برای کسی که آمادگی او به قدری نیست که اشکش جاری شود، امر شده است که خود را شبیه به گریه‌کنندگان بنماید. در روایتی از امام صادق  ع نقل شده که فرمودند:
اگر در خود گریستن نمی‌بینی، خود را به صورت گریه‌کنندگان درآور.۹ ‏
در روایتی دیگر راوی خدمت امام صادق  ع عرض می‌کند: «من در حال دعا به خود فشار می‌آورم که بگریم؛ ولی نمی‌توانم گریه کنم». حضرت این عمل او را مورد تأیید قرار داده، می‌فرمایند: «اگر چه به اندازه سر مگسی باشد».۱۰
از این که شخص در ابتدا می‌گوید نمی‌توانم گریه کنم و سپس حضرت در جواب می‌فرمایند اگر چه به اندازه سر مگشی باشد، می‌توان دریافت که معمولاً این عمل، قلب را رقیق می‌کند و حال گریستن را به دنبال می‌آورد.
۹٫ شکر پس از گریه
گریستن بر مصائب اهل بیت: یکی از بزرگ‌‌ترین نعمت‌های الهی است که به هر کسی عطا نمی‌شود. کسی که این نعمت بزرگ به او عنایت شده، باید شکرگزار آن گوهر ارزشمند باشد. طبق آیات و روایات فراوان، افزایش نعمت به واسطه شکرگزاری و از دست رفتن نعمت به سبب کفران نعمت و کوچک دیدن آن است. خداوند متعال می‌فرماید:
وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِی لَشَدِیدٌ؛
و [همچنین به خاطر بیاورید] هنگامی را که پروردگارتان اعلام داشت: «اگر شکرگزاری کنید، [نعمت خود را] بر شما خواهم افزود و اگر ناسپاسی کنید، مجازاتم شدید است».۱۱
بنابراین انسان باید بداند سوز و گدازی که دارد، از الطاف خداوند است که باید شکرگزار آن نعمت باشد و آن را با ارتکاب گناه و معصیت از دست ندهد.
۱۰٫ بهره جویی از فرصت‌های مناسب
روزهای سال، در ظاهر همه مانند همند؛ اما در عالم معنا، ارزش و منزلت همه مانند هم نیست. خداوند برای بعضی از روز‌های سال، ویژگی خاصی قرار داده که به واسطه آن، دل انسان بهتر می‌تواند با عالم غیب ارتباط پیدا کند. از روایاتی که درباره ماه محرم وارد شده معلوم می‌شود این ماه، ماه حزن و اندوه اهل بیت: است و این حال حزن، در تمام عوالم وجود دارد. در روایتی از امام صادق  ع در باره روزه روز عاشورا سؤال می‌شود و حضرت می‌فرمایند:
[روز عاشورا] روز روزه نیست و فقط روز حزن و مصیبت است که بر اهل آسمان و زمین و تمام مؤمنان وارد شده است.۱۲
همچنین در روایت دیگری از حضرت امام رضا  ع نقل شده که ‌فرمودند:
… هنگامی که ماه محرم می‌آمد، پیوسته پدرم -که بر او درود باد- خندان دیده نمی‌شد و اندوه بر او غالب بود تا اینکه ده روز از ماه می‌گذشت. زمانی که روز دهم فرا می‌رسید آن روز، روز مصیبت و اندوه و گریه او بود و می‌فرمود: «این همان روزی است که حسین  ع در آن شهید شد».۱۳
بنابراین در روزهایی مانند ایام محرم الحرام، شرایط گریستن و حزن، بهتر از روز‌های دیگر فراهم است که باید از آن به بهترین شیوه استفاده کرد.
۱۱٫ نصیب‌های خاص
یک فرد از نظر حالات خوش معنوی، همیشه در یک حال نیست. برای هر فردی در بعضی از اوقات عمر، نسیم‌های رحمت الهی می‌وزد که باید بهترین استفاده را از آن ببرد؛ زیرا این حالات، همیشگی نیست. در حدیث قدسی آمده است:
برای پروردگار در دوران عمرتان، نسیم‌هایی می‌وزد، به‌هوش باشید و منتظر و مراقب آن باشید.۱۴
با این توضیح ممکن است در بعضی اوقات، حال خوش معنوی و گریه در مصائب اهل بیت: برای انسان به وجود آید که خودش نداند این حال از کجا به او رسیده است. در چنین زمانی، باید تا حد امکان از آن بهره‌برداری کرد.
۱۲٫ غذای حلال
غذای حلال، یکی از مهم‌ترین امور مؤثر بر داشتن قلب رقیق و چشم گریان است. در روایتی از پیامبر اکرم۶ آمده است:
أَنَّهُ قَالَ مَنْ أَکَلَ مِنَ‏ الْحَلَالِ‏ الْقُوتَ صَفَا قَلْبُهُ‏ وَ رَقَ‏ وَ دَمَعَتْ عَیْنَاهُ وَ لَمْ یَکُنْ لِدَعْوَتِهِ حِجَابٌ؛۱۵
هرکس غذایش را از مال حلال بخورد قلبش زلال می شود و رقت می یابد و اشک هایش فرومی ریزد[اشکش زیاد می شود] و مانعی برای اجابت دعایش نمی ماند.
۱۳٫ مراقبت غذایی
بعضی از خوراکی‌ها، تأثیر خاصی در نرم‌دلی یا سخت‌دلی دارند. خوردن بعضی از خوراکی‌ها مانند عدس، کدو و انجیر، باعث رقت قلب و زیاد شدن اشک چشم می‌شود. در روایتی از حضرت امام صادق  ع آمده است:
مردی به پیامبر خدا۶ از قساوت قلب شکایت کرد. حضرت به او فرمودند: «بر تو باد بر خوردن عدس؛ زیرا باعث رقت قلب و زود جاری شدن اشک می‌شود».۱۶
همچنین در روایت دیگری، امام صادق  ع به نقل از رسول خدا۶ می‌فرمایند:
کسی که کدو را با عدس بخورد، در موقع یاد پروردگار، قلبش نرم می‌شود.۱  ع
از پیامبر خدا۶ نقل شده که فرمودند:
کسی که دوست دارد رقیق القلب شود، بر خوردن انجیر مداوت کند.۱۸
ب. موانع پدیدآمدن حزن و رقت قلب
۱٫ سست بودن ایمان و باورها
یکی از مهم‌ترین موانع ارتباط و گریستن در مصائب اهل بیت:، سست بودن ایمان و اعتقادات قلبی است. اطلاعات
و معلومات در معارف دینی صرف، بدون رسوخ آن در قلب و بدون باور قلبی، کارایی خاصی ندارد؛ بلکه انسان را از مصادیق عالمان بدون عمل قرار می‌دهد و باعث اتمام حجت الهی بر انسان می‌شود. کسی که به توحید و نبوت و امامت هنوز با دیده تردید و شک نگاه می‌نگرد، نمی‌تواند قلب خود را با محبت اهل بیت: گره بزند و در مصائبشان بگرید.
۲٫ نداشتن انگیزه صحیح برای گریه کردن
هر عمل اختیاری انسان، نیازمند انگیزه است و گریستن نیز از این قاعده‌مستثنا نیست. کسی که انگیزه صحیح برای گریه بر مصائب اهل بیت: ندارد، نمی‌تواند بر مصائب آن بزرگواران بگرید.
۳٫ قساوت قلب
از اصلی‌ترین موانع حالت حزن و گریه، قساوت قلب و سنگدلی است. در روایتی از حضرت امیرالمؤمنین  ع در این زمینه آمده است:
اشک [چشم‌ها]خشک نمی‌شود، مگر به سبب سنگ‌دلی.۱۹
قلبی که سخت شد، در مقابل گرفتاری‌ها و مظلومیت دیگران، نرمی از خود نشان نمی‌دهد و نمی‌تواند بر آن بسوزد و گریه کند. سنگ‌دلی، از شدیدترین بیماری‌های قلب است. در روایتی آمده است:
همانا، خدا را عِقاب‌هایی بر قلب و بدن هست؛ [مانند] تنگى معیشت و سستى در عبادت. هیچ بنده‏اى به عقوبتی بزرگ‌تر از قساوت قلب مجازات نمی‌شود.۲۰
از دیدگاه آیات و روایات، اموری باعث ایجاد قساوت قلب می‌شودکه برخی از مهم‌ترین عوامل عبارتند از:
گناه و معصیت، پرخوری، چهل روز پیاپی گوشت خوردن، پرخوابی و خواب روی غذا، پُرگویی، آرزوهای طولانی، ثروت اندوزی، استماع لهو، برخی از شغل‌‌ها و اشتغالات، همنشینی با افراد ناصالح.

پی‌نوشت‌ها
۱٫ ر.ک: کامل الزیارات‏، جعفر بن محمد بن قولویه، دارالمرتضویه، نجف‏، اول، ۱۳۵۶ ش‏، ‏ص۱۰۰٫
۲ . کافی، محمد بن یعقوب کلینى، دار الکتب الإسلامیه، تهران‏، چهارم،‏ ۱۴۰  ع ق‏، ج‏۲، ص۴۲۳ و ۴۲۴٫
۳ . من لایحضره الفقیه‏، شیخ صدوق، دفتر انتشارات اسلامى ، قم‏، ۱۴۱۳ق‏ ، ج‏۱ ، ص ۳۳۵ .
۴ . اللهوف، سید بن طاووس، جهان،‏ تهران،‏ اول،‏ ۱۳۴۸ش‏، ص۱۹  ع -۱۹۹٫
۵ . کامل الزیارات‏، ص۱۰۴٫
۶ . همان.
  ع . عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللهِ  ع أَکُونُ أَدْعُو فَأَشْتَهِی الْبُکَاءَ وَ لَا یَجِیئُنِی وَ رُبَّمَا ذَکَرْتُ بَعْضَ مَنْ مَاتَ مِنْ أَهْلِی فَأَرِقُّ وَ أَبْکِی فَهَلْ یَجُوزُ ذَلِکَ فَقَالَ نَعَمْ فَتَذَکَّرْهُمْ فَإِذَا رَقَقْتَ فَابْکِ وَ ادْعُ رَبَّکَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى. کافی، ج‏۲ ،ص ۴۸۳٫
۸ . مصباح (جنه الأمان الواقیه)، ابراهیم بن على عاملى کفعمى، دار الرضی(زاهدی) قم، دوم، ۱۴۰۵ ق، ص  ع۴۱ .
۹ . قَالَ أَبُو عَبْدِ الله  ع ‏إِنْ لَمْ تَکُنْ بِکَ بُکَاءٌ فَتَبَاکَ‏. کافی، ج۲، ص ۴۸۳٫
۱۰ . عَنْ سَعِیدِ بْنِ یَسَارٍ بَیَّاعِ السَّابِرِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ الله  ع إِنِّی أَتَبَاکَى فِی الدُّعَاءِ وَ لَیْسَ لِی بُکَاءٌ قَالَ نَعَمْ وَ لَوْ مِثْلَ رَأْسِ الذُّبَابِ. کافی، ج۲، ص ۴۸۳٫
۱۱ . سوره إبراهیم:  ع.
۱۲ . کافی، ج‏۴ ، ص۱۴  ع.
۱۳ . أمالی، شیخ صدوق، ‏ کتابچى،‏ تهران‏، ششم، ۱۳  ع۶ ش،‏ ص ۱۲۸٫
۱۴ . یَا دَاوُدُ فَرِّغْ لِی بَیْتاً أَسْکُنْهُ إِنَّ لِلَّهِ فِی أَیَّامِ دَهْرِکُمْ نَفَحَاتٍ أَلَا فَتَرَصَّدُوا لَهَا السَّعِیدُ مَنْ وُعِظَ بِغَیْرِهِ … . بحار الأنوار، علامه محمدباقر مجلسى، دار إحیاء التراث العربی،‏ بیروت، دوم، ۱۴۰۳ ق، ج‏  ع۴ ، ص۱۶۶٫
۱۵ . مجمع البحرین، مرتضوى،‏ تهران،‏ ۱۳  ع۵ ش، ‏ج‏۵، ص ۳۵۳٫
۱۶ . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللهِ  ع قَالَ: شَکَا رَجُلٌ إِلَى نَبِیِّ اللهِ۶ قَسَاوَهَ الْقَلْبِ‏ فَقَالَ لَهُ عَلَیْکَ بِالْعَدَسِ فَإِنَّهُ یُرِقُّ الْقَلْبَ وَ یُسْرِعُ الدَّمْعَهَ. کافی، ج‏۶، ص۳۴۳٫
۱  ع . عَنِ الصَّادِقِ  ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللهِ۶ مَنْ أَکَلَ الدُّبَّاءَ بِالْعَدَسِ رَقَ‏ قَلْبُهُ‏ عِنْدَ ذِکْرِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ زَادَ فِی جِمَاعِهِ. مکارم الأخلاق، حسن بن فضل طبرسى، الشریف الرضى‏، قم‏،۱۴۱۲ ق ،‏ص ۱  ع  ع.
۱۸ . عَنِ النَّبِیِّ۶ قَالَ: «مَنْ أَحَبَّ أَنْ یَرِقَّ قَلْبُهُ فَلْیُدْمِنْ أَکْلَ الْبَلَسِ یَعْنِی التِّینَ». بحار الأنوار، ج‏۶۳ ، ص۱۸  ع.
۱۹ . مَا جَفَّتِ الدُّمُوعُ إِلَّا لِقَسْوَهِ الْقُلُوبِ وَ مَا قَسَتِ الْقُلُوبُ إِلَّا لِکَثْرَهِ الذُّنُوبِ. علل الشرائع‏، شیخ صدوق، کتاب‌فروشى داورى‏، قم‏، ۱۳۸۵ش ، ج‏۱ ، ص۸۱٫
۲۰ . وَ قَال  ع إِنَّ لِلَّهِ عُقُوبَاتٍ فِی الْقُلُوبِ وَ الْأَبْدَانِ ضَنْکٌ فِی الْمَعِیشَهِ وَ وَهْنٌ فِی الْعِبَادَهِ وَ مَا ضُرِبَ عَبْدٌ بِعُقُوبَهٍ أَعْظَمَ مِنْ قَسْوَهِ الْقَلْبِ. تحف العقول، حسن بن على بن شعبه حرانى، جامعه مدرسین‏، قم‏، ۱۴۰۴ ق، ‏ص۲۹۶٫